مطالعات شبهه پژوهی

مطالعات شبهه پژوهی

گونه شناسی تحلیلی شبهات مخالفان رجعت

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشیار پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی قم ایران
چکیده
گونه‌شناسی، به عنوان یک اصل اساسی در پژوهش، به ویژه در علوم انسانی، جایگاه محوری یافته است. این رویکرد، با ایجاد یک چارچوب مفهومی، پژوهشگران را قادر می‌سازد تا پدیده‌ها را بر پایه اصول منطقی و الگوهای همبسته به صورت نظام‌مند دسته‌بندی نموده و درک عمیق‌تری از موضوعات مورد مطالعه ارائه دهند.

در حوزه مطالعات مهدویت، اعتقاد به رجعت (بازگشت) برخی از مردگان در دوران ظهور مهدی موعود (عج) به عنوان یکی از باورهای شاخص شیعه امامیه، همواره موضوع مناقشات و نقدهای متعددی در ابعاد عقلانی، قرآنی، کلامی و حدیثی بوده است.

با وجود پژوهش‌های انجام شده در زمینه بررسی شبهات مربوط به رجعت، تاکنون گونه‌بندی جامعی از این شبهات ارائه نشده است. از آنجا که گونه‌شناسی شبهات، گامی بایسته در فرآیند پاسخگویی نظام‌مند و منسجم به آن‌ها محسوب می‌شود، تدوین یک طبقه‌بندی دقیق از انواع شبهات، پیش‌نیاز اساسی هرگونه پاسخ‌گویی مؤثر است.

این مقاله با استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی، ضمن بررسی مجموعه‌ای از شبهات مطرح شده توسط مخالفان، به ارائه یک طرحواره کلی از گونه‌های اصلی این شبهات می‌پردازد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله العربیة

التصنیف التحلیلی لشکوک معارضی الانحدار

نویسنده العربیة

خدامراد سلیمیان
أستاذ مشارک معهد بحوث العلوم والثقافة الإسلامیة، قم، إیران
چکیده العربیة

"«النهج التصنیفی» کمبدأ أساسی فی البحوث، وخاصة فی مجال العلوم الإنسانیة، قد أصبحت له مکانة محوریة ومرکزیة. ومن خلال إنشاء إطار مفاهیمی، یمکّن هذا النهج الباحثین من تصنیف الظواهر بشکل منهجی بناءً على المبادئ المنطقیة والأنماط المترابطة، ویوفر فهماً أعمق للقضایا المعروضة للبحث والدراسة. فی مجال الدراسات المهدویة، إن الاعتقاد برجعة بعض الموتى أثناء ظهور المهدی الموعودQ، کأحد العقائد الممیزة للشیعة الإمامیة، کان ومازال موضوعًا مثیراً للعدید من الجدل والانتقادات فی الأبعاد العقلانیة والقرآنیة والکلامیة والحدیثیة. وعلى الرغم من البحوث والدراسات التی أجریت بشأن دراسة الشبهات المتعلقة بعقیدة الرجعة، إلا أنه لم یتم تقدیم تصنیف شامل لهذه الشبهات حتى الآن. وبما أن تصنیف الشبهات هو خطوة لازمة فی عملیة الرد المنهجی والمتماسک علیها، فإن التصنیف الدقیق لأنواع الشبهات هو شرط أساسی لأی رد فعال. فباستخدام المنهج الوصفی التحلیلی، درس هذا البحث مجموعة من الشبهات التی أثارها المعارضون وقدّم مخططًا عامًا للأنواع الرئیسیة لهذه الشبهات.

کلیدواژه‌ها العربیة

عقیدة الرجعة
الشبهات
النهج التصنیفی
المعارضون
المنکرون
  1.  

    *     قرآن کریم.

    **   نهج‌البلاغه.

    1. آلوسی، محمودبن‌عبداللّه؛ روح‌المعانی؛ ج2 و 14، بیروت: دار إحیاء التراث‌العـربی، 1415ق.
    2. ابن‌اثیر، مبارک‌بن‌محمد؛ النهایة فی غریب‌الحدیث والأثر؛ قم: اسماعیلیان، 1367.
    3. ابن‌بابویه، محمدبن‌علی؛ من لایحضره‌الفقیه؛ ج3، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1412ق.
    4. امین، احمد؛ فجرالإسلام؛ قاهره: مؤسسة هنداوی للتعلیم والثقافة، 2012م.
    5. برقعی، سیدابوالفضل؛ عرض اخبار اصول بر قرآن و عقول؛ تهران: کتابخانه قلم، [بی‌تا].
    6. برنجکار، رضا؛ «پیشگویی رجعت در آخرالزمان در تورات، انجیل و قرآن»، فلسفه دین؛ ش8، پاییز 1389، ص95ـ131.
    7. بهمنی، اصغر؛ پاسخ به شبهات رجعت؛ چ2، قم: انتشارات زائر، 1394.
    8. جزری، ابن‌اثیر؛ النهایة فی غریب‌الحدیث والأثر؛ قم: مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان، 1367.
    9. جعفریان، رسول؛ جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی سیاسی ایران؛ تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1383.
    10. جمعی از علما؛ الفتاوى‌الهندیة؛ برئاسة نظام‌الدین البلخی؛ بیروت: دارالفکر، 1310ق.
    11. جوهری، ابونصر اسماعیل‏بن‌حماد؛ الصحاح؛ بیروت: دارالعلم للملایین، 1376ق.
    12. حرّ عاملی، محمد‌بن‌حسن؛ الإیقاظ من‌الهجعة بالبرهان علی‌الرجعة؛ ترجمه احمد جنتی، تصحیح سیدهاشم رسولی محلاتی؛ قم: دارالکتب‌العلمیه، 1362.
    13. حیدر زیدی، سیدنسیم؛ «پیشینه رجعت‌نگاری در شیعه و تحلیل کمیت و کیفیت آن»، سخن تاریخ؛ ش20، پاییز و زمستان 1393، ص77ـ100.
    14. دار مستتر، جیمز؛ مهدی از صدر اسلام تا قرن سیزده؛ ترجمه محسن جهانسوز؛ تهران: انتشارات چاپ رنگین، 1317ق.
    15. دینوری، ابومحمد؛ المعارف؛ بیروت: دار إحیاء التراث‌العربی، 1390ق.
    16. راغب اصفهانی، حسین‌بن‌محمد؛ مفردات ألفاظ‌القرآن؛ بیروت: دارالشامیه، 1416ق.
    17. رضوی، رسول و احمد جمشیدیان؛ «نقد ادعای تأثیرپذیری اعتقاد امامیه درباره ویژگی‌های امامان از باورهای ایرانیان باستان»، فصلنامه علمی ـ پژوهشی کلام اسلامی؛ ش92، اسفند 1393، ص77ـ98.
    18. رکنی لموکی، محمدتقی؛ «بررسی شبهات رجعت و تناسخ»، آیین حکمت؛ ش37، پاییز 1397، ص61ـ84.
    19. زمخشری، محمودبن‌عمر؛ الکشـاف عن حقائق غوامض‌التنزیل؛ ج1 و 4؛ بیروت: دارالکتاب العربی، 1407ق.
    20. سلیمیان، خدامراد؛ «تحلیل مفهوم‌شناختی رجعت از نگاه لغت و اصطلاح»، مدیریت دانش اسلامی؛ ش1، بهار و تابستان 1401، ص80ـ103.
    21. شهرستانی، عبدالکریم‌بن‌محمد؛ الملل والنحل؛ ج1، تهران: مؤسسة الصادق† للطباعة والنشر، 1387.
    22. صفری فـروشانی، نـعمت‌اللّه؛ غالیان؛ مشهد: بنیاد پژوهش‏های اسلامی آستان قدس رضوی، 1378.
    23. طباطبایی، سیدمحمدحسین؛ المیزان فی تفسیرالقرآن؛ ج1 و 15، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1365.
    24. طبسی نجفی، محمدرضا؛ شیعه و رجعت؛ ترجمه سیدمحمد میرشاه ولد؛ تهران: نشر جمهوری، 1384.
    25. طریحی، فخرالدین؛ مجمع‌البحرین؛ تهران: انتشارات مرتضوی، [بی‌تا].
    26. ظـهیر، احـسان الهی؛ الشیعة والسنة؛ مـصر: دارالأنـصار، [بی‌تا].
    27. عـقیلی، محمودبن‌عمرو‌بن‌موسی‌بن‌حماد؛ الضعفاءالعقلیلی؛ ج1 و 4، بیروت: دارالکتب العلمیه، [بی‌تا].
    28. عیص، زید؛ الخمینی والوجه‌الآخر فی ضوءالکتاب والسنة؛ قاهره: دارالیقین للنشر والتوزیع، 1413ق.
    29. فخر رازی، محمد؛ التفسیرالکبیر (مفاتیح‌الغیب)؛ بیروت: دار إحیاء التراث‌العربی، 1420ق.
    30. فراهیدی، خلیل‏بن‌احمد؛ العین؛ قم: انتشارات اسوه، 1414ق.
    31. فرید تنکابنی، عبدالوهاب؛ اسلام و رجعت؛ تهران: چاپخانه دانش، [بی‌تا].
    32. قشیرى، مسلم‌بن‌حجاج؛ صحیح مسلم؛ تحقیق محمدفؤاد عبدالباقى؛ بیروت: دارالفکر، 1398ق.
    33. قفاری، ناصر؛ أصول مذهب‌الشیعة الإمامیة الأثنی عشریة (عرض و نقد)؛ [بی‌جا]: دارالنشر، 1414ق.
    34. مال‌اللّه، محمد؛ الشیعة و تحریف‌القرآن؛ ریاض: مکتبة ابن‌تیمیه، 1409ق.
    35. مجلسی، محمدباقر؛ بحارالأنوار؛ ج53 و 58، بیروت: مؤسسة الوفاء، 1404ق.
    36. مشکور، محمدجواد؛ تاریخ شیعه و فرقه‏های اسلام؛ تهران: انتشارات اشراقی، 1386.
    37. مظفر، محمدرضا؛ عقائدالإمامیة؛ قم: انتشارات انصاریان‏، ‏1387.
    38. معین، محمد؛ فرهنگ معین؛ تهران: زرین، 1386.
    39. مفید، محمد‌بن‌محمد؛ أوائل‌المقالات؛ بیروت: دارالمفید للطباعة والنشر والتوزیع، 1414ق.
    40. مکارم شیرازی، ناصر و دیگران؛ تفسیر نمونه؛ ج15، قم: دارالکتب‌الإسلامیه، 1362.
    41. نور ولی، عبدالعزیز محمد؛ اثرالتشیع علی‌الروایات التاریخیة فی‌القرن الأول‌الهجری؛ مدینه: دارالخـضیری، 1417ق.