مطالعات شبهه پژوهی

مطالعات شبهه پژوهی

گونه‌شناسی شبهات درباره آیات حجاب با تکیه بر شبهات تفسیری و تاریخی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 پژوهشگر پژوهشگاه مطالعات اسلامی جامعة الزهرا
2 موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی
چکیده
یکی از مهم‌ترین ادله فقهی وجوب حجاب، آیات 31 نور و 59 احزاب است. دلالت این آیات بر وجوب حجاب از گذشته تا به امروز مورد هجمه قرار گرفته و شبهات متعدد و متنوعی درباره آن وارد شده است. از آنجا که شبهات در هر مسئله‌ای، آسیب‌هایی به حوزه فکری و عملی افراد وارد می‌سازد، گونه‌شناسی شبهات آیات حجاب با دسته‌‌بندی و تحلیل انواع مختلف شبهات به درک بهتر ماهیت و منشأ شبهات و همچنین ارائه پاسخ‌های مناسب و متناسب به آن‌ها کمک می‌کند. پژوهش حاضر به روش توصیفی‌ـ‌تحلیلی با تکیه بر منابع کتابخانه‌ای به این امر پرداخته است.
دستاورد این پژوهش ما را به این نتیجه رهنمون می‌سازد که شبهات وارد شده به این آیات به چند بخش، قابل تقسیم است. شبهات فقهی به اختلاف در معنا و مصداق «زینت»، اختلاف در واژه «ابداء»، «إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا» و معنای «جلباب» در این دو آیه و تربیتی و ایمانی بودن حجاب برمی‌گردد. شبهات تفسیری به کم‌اهمیت بودن امر حجاب به‌دلیل سیاق و لحن آیات، فردی بودن و عدم وجود مجازات بر بدحجابی اشاره دارد. شبهات تاریخی به نبود حجاب در صدر اسلام، تأسیسی بودن حجاب و تاریخ‌مندی آیات قرآن می‌پردازد. شبهات اجتماعی نیز به عدم جواز قانونی‌کردن امر حجاب به‌دلیل فردی بودن، مانع آزادی بودن و فعالیت اجتماعی زن و ایجاد التهاب بیشتر برپایه الإنسانُ حَریصٌ عَلى ما مُنِعَ در جامعه اشاره دارد. شبهات قانونی نیز به عدم جواز قانونی‌کردن حجاب به‌دلیل شخصی بودن حجاب، نبود قانون حجاب یا حجاب اجباری بعد از نزول آیات حجاب و ممنوعیت اکراه در دین برمی‌گردد. در متن مقاله به همه این شبهات به‌صورت مختصر پاسخ داده شده است.
 
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله العربیة

تصنیف الشبهات حول آیات الحجاب القرآنیة بالترکیز على الشبهات التفسیریة والتاریخیة

نویسندگان العربیة

زهرا محمدپَرچَوی 1
علی امین رستمی 2
1 باحثة فی مرکز بحوث الدراسات الإسلامیة – جامعة الزهراء
2 المستوى الرابع فی الفقه والأصول – الحوزة العلمیة فی قم / أستاذ مساعد فی قسم التاریخ – مؤسسة الإمام الخمینی (قدّس سرّه) التعلیمیة والبحثیة،
چکیده العربیة

تُعَدّ آیتا النور (31) والأحزاب (59) من أهمّ الأدلة الفقهیة الدالّة على وجوب الحجاب. غیر أنّ دلالتهما على الوجوب کانت – منذ العصور الماضیة حتى الیوم – عرضةً لهجمات وشبهات متعددة ومتنوّعة. وبما أنّ إثارة الشبهات فی أیّ مسألةٍ تمسّ الفکر والسلوک تؤدی إلى إشکالات معرفیة وعملیة، فإنّ تصنیف الشبهات المتعلّقة بآیات الحجاب وتحلیل أنواعها المختلفة یساعد على فهمٍ أعمق لطبیعتها ومصادرها، ویسهم فی تقدیم إجابات علمیة مناسبة ومتکاملة لها. وقد اعتمد هذا البحث المنهج الوصفی – التحلیلی مع الاستناد إلى المصادر المکتبیة فی معالجة هذا الموضوع. توصّل البحث إلى أنّ الشبهات المثارة حول هذه الآیات یمکن تقسیمها إلى عدّة أقسام: 1- الشبهات الفقهیة: تتعلّق باختلاف الفقهاء فی معنى کلمة «الزینة» ومصداقها، وفی دلالة ألفاظ مثل «الإبداء» وعبارة «إلا ما ظهر منها»، ومعنى «الجلباب» فی الآیتین، إضافةً إلى کون الحجاب تربیة إیمانیة أکثر من کونه تکلیفاً فقهیاً. و2- الشبهات التفسیریة: تشیر إلى قلّة أهمّیة أمر الحجاب بسبب سیاق الآیات وأسلوبها، وإلى أنّه شأنٌ فردی لا یترتّب علیه عقاب شرعی على ترکه. و3- الشبهات التاریخیة: تتمحور حول الادّعاء بعدم وجود الحجاب فی صدر الإسلام، أو أنّ الحجاب تشریعٌ تأسیسیّ طارئ، وأنّ آیات الحجاب ترتبط بزمانٍ ومکانٍ خاصّین (تاریخانیّة النص القرآنی). و4- الشبهات الاجتماعیة: ترکّز على رفض تشریع الحجاب قانونیاً بدعوى أنّه أمرٌ شخصیّ، وأنّه یقید حریة المرأة أو یحدّ من نشاطها الاجتماعی، بل یؤدی إلى ازدیاد التوتّر المجتمعی طبقاً للقاعدة المعروفة: «الإنسان حریصٌ على ما مُنع منه». و5- الشبهات القانونیة: تتناول امتناع تقنین الحجاب لکونه شأناً فردیاً، وغیاب تشریعٍ للحجاب أو الحجاب الإجباری بعد نزول آیاته، وقاعدة «لا إکراه فی الدین». وقد تناولت الدراسة جمیع هذه الشبهات بإجاباتٍ مختصرة ومرکّزة ضمن متن البحث.
 

کلیدواژه‌ها العربیة

تصنیف الشبهات
آیات الحجاب
الشبهات الفقهیة
الشبهات الاجتماعیة
الشبهات التاریخیة
الشبهات القانونیة
قرآن کریم
نهج‌البلاغه، فیض‌الاسلام
1.      ابن‌‏ابى‏حاتم، عبدالرحمن‌بن‌محمد، تفسیرالقرآن العظیم، چ 3، ریاض: مکتبة نزار مصطفى الباز، 1419 ق.
2.     ابن‌شاذان قمی، ابوالفضل شاذان‌بن‌جبرئیل، الفضائل، چ 2، قم: رضی، 1363.
3.     ابن‌فارس، احمد، معجم مقاییس‌اللغة، قم: مکتب الإعلام الإسلامی، 1404 ق.
4.     ابن‏کثیر، اسماعیل‌بن‌عمر، تفسیرالقرآن العظیم، بیروت: دارالکتب العلمیة، منشورات محمدعلی بیضون، 1419 ق.
5.     ابن‌منظور، محمدبن‌مکرم، لسان‌العرب، چ 3، بیروت: 1414 ق.
6.     ابوالسعود، محمدبن‌محمد، تفسیر ابی‌السعود (ارشاد العقل السلیم الى مزایا القرآن الکریم)، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، 1983م.
7.     ابوداود، سلیمان‌بن‌اشعث، ‌سنن ابی‌داود، دارالحدیث، 1420 ق.
8.     اربلی، علی‌بن‌عیسی، کشف الغمة فی معرفة الائمة، تبریز: بنی‌هاشمی، 1381 ق.
9.     ازهری، محمدبن‌احمد، تهذیب‌اللغة، بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1421 ق.
10.   اسلاملو، نعیمه و اکبری، آزاده، بی‌‌پرده با حجاب (کاربردی‌ترین پاسخ به شبهات و چالش‌های عفاف و حجاب)، چ 20، کرج: تلاوت آرامش، 1402.
11.    بخاری، محمدبن‌اسماعیل، ‌صحیح البخاری، قاهره: وزارة الاوقاف جمهوریة مصر العربیة، 1410 ق.
12.   بیهقی، احمدبن‌حسین، السنن الکبری، دارالکتب العلمیة، 1424 ق.
13.   جصاص، احمدبن‌على، احکام‌القرآن، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، 1405 ق.
14.   جمعی از پژوهشگران، موسوعة الفقه الإسلامی طبقا لمذهب اهل‌البیت، قم: مؤسسه دائرة‌المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل‌بیت، 1423 ق.
15.   جوهرى، اسماعیل‌بن‌حماد، تاج‌اللغة و صحاح‌العربیة، بیروت: دارالعلم للملایین، 1410 ق.
16.   دهقان، مجید و عشایری منفرد، محمد، پژوهش‌های فقهی حجاب (حجاب‌پژوهی)، قم: دفتر مطالعات و تحقیقات زنان، 1398.
17.   راغب اصفهانى، حسین‌بن‌محمد، مفردات الفاظ‌القرآن، لبنان‌ـ‌سوریه: دارالعلم ـ الدار الشامیة، 1412 ق.
18.   زبیدى واسطى، محب‌الدین سیدمحمد مرتضى، تاج‌العروس من جواهرالقاموس، لبنان: دارالفکر للطباعة و النشر و التوزیع، 1414 ق.
19.   زمخشرى، محمودبن‌عمر، اساس‌البلاغة، بیروت: دارصادر، 1979 م.
20.  زمخشرى، محمودبن‌عمر، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فى وجوه التأویل، بیروت: دارالکتاب العربی، 1407 ق.
21.   سایس، محمدعلى، تفسیر آیات‌الأحکام، بیروت: المکتبة العصریة، 1423 ق.
22.  سروش محلاتی، محمد، «بازشناسی ماهیت حکم حجاب»، مطالعات فقه معاصر، ش 6 و 7،  پاییز و زمستان 1397 و بهار و تابستان 1398.
23.  شحرور، محمد، الکتاب و القرآن قراءة معاصره، سوریه: نسخه الکترونیکی، بی‌تا.
24.  صدر، محمد، ماوراءالفقه، لبنان ـ بیروت: دارالأضواء، 1430 ق.
25.  صدر، محمدباقر، بحوث فی علم الأصول، بیروت: الدار السلامیه، بی‌تا.
26.  صدوق، محمدبن‌على‌بن‌بابویه، من لا یحضره الفقیه، چ 2، قم: 1413 ق.
27.  طباطبایى، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، 1390 ق.
28.  طبرسى، فضل‌بن‌حسن، تفسیر جوامع‌الجامع، قم: مرکز مدیریت حوزه علمیه قم، 1412 ق.
29.  طبرسى، فضل‌بن‌حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران: ناصرخسرو، 1372.
30.  طبرسی، احمدبن‌علی، الاحتجاج، سازمان اوقاف و امور خیریه، قم: انتشارات اسوه، 1424 ق.
31.   طریحی، فخرالدین‌بن‌محمد، مجمع‌البحرین، تهران: 1375.
32.  طوسى، محمدبن‌حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا.
33.  طیبی، ناهید و صفری فروشانی، نعمت‌الله، «تحلیل و نقل تاریخی نظریه مسئله نبودگی حجاب در قرن اول هجری قمری»، پژوهشنامه اسلامی زنان و خانواده، سال دهم، 1401 ق.
34.  عبدالحی، مصطفی ابوالقیظ، ترجمه محمود ابراهیمی، زن در اسلام و شبهاتی پیرامون آن، احسان، تهران، 1394ش.
35.  غلامی، علی، مسئله حجاب در جمهوری اسلامی ایران (بررسی حقوقی، جامعه‌شناختی)، دانشگاه امام صادق، تهران، 1391.
36.  فاضل مقداد، مقدادبن‌عبدالله، کنزالعرفان فى فقه‌القرآن، تهران: مرتضوى، 1373.
37.  فراهیدى، خلیل‌بن‌احمد، کتاب العین، چ 2، قم: 1409 ق.
38.  فلاح تفتی، فاطمه، حاکمیت عفاف و حجاب، تهران: انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1397.
39.  فلاح تفتی، فاطمه، حاکمیت، حجاب و عفاف (بررسی فقهی حقوقی)، تهران: انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، چ 1، 1397.
40.  قمی، علی‌بن‌ابراهیم، تفسیر القمی، قم: دارالکتاب، 1404 ق.
41.   کلینى، محمدبن‌یعقوب، ‏الکافی، تصحیح على‌اکبر غفارى و محمد آخوندى، چ 4‏، تهران: دارالکتب الإسلامیة، 1407 ق.‏
42.  مروج، حسین، اصطلاحات فقهى، قم: بخشایش، 1379.
43.  مصطفوى، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1368.
44.  مقاتل‌بن‌سلیمان، ابوالحسن مقاتل‌بن‌سلیمان‌بن‌بشیر الأزدی البلخى، تفسیر مقاتل‌بن‌سلیمان، تحقیق عبدالله محمود شحاته، بیروت: دار احیاء التراث، 1423 ق.
45.  مکارم شیرازى، ناصر، تفسیر نمونه، تهران: دار الکتب الإسلامیة، 1371.
46.  مهریزی، مهدی، میراث حدیث شیعه، ج 17، مؤسسه علمی فرهنگی دار الحدیث، سازمان چاپ و نشر، 1380.
47.  نجفى، محمدحسن، جواهرالکلام فی شرح شرائع‌الإسلام، چ 7، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، 1404 ق.
48.  نورى، میرزاحسین، مستدرک‌الوسائل و مستنبط‌المسائل، مؤسسة آل‌البیت لإحیاء التراث، بیروت‌ـ‌لبنان: 1408ق.
49.  نیر، عباس، «مهم‌ترین شبهات درباره حجاب و پاسخ آن»، مجله مطالعات فلسفی کلامی، پاییز و زمستان 1401، شماره 22.
50.  همایونی، علویه، زن مظهر خلاقیت الله، اصفهان: نشاط، 1371.
51.   ودود، آمنه، قرآن و زن، ترجمه اعظم پویا و معصومه آگاهی، تهران: حکمت، 1393.
52.  ویل‌دورانت، تاریخ تمدن، ترجمه ابوطالب صارمی، تهران: اقبال، 1371.
53.  یزدى، محمد، فقه‌القرآن، قم: اسماعیلیان، 1415 ق.