مطالعات شبهه پژوهی

مطالعات شبهه پژوهی

عوامل و معدات معرفتی و فرامعرفتی در شکل‌گیری شبهات دینی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استاد تمام گروه منطق فهم دین، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی
چکیده
شبهات دینی یکی از چالش‌های اساسی در دین‌فهمی، دین‌پژوهی و حتی دینداری است که در طول تاریخ انسان‌ها را به تفکر و تأمل واداشته است و در جای خود، دارای آسیب‌ها و آثار مخربی در ذهن و ایمان افراد و جامعه خواهد داشت. شبهات دینی می‌تواند ناشی از عوامل مختلف معرفتی و فرامعرفتی (درونی مثل شخصی، شخصیتی، روانی و امثال آن و بیرونی مثل عوامل اجتماعی و..) باشد. مقاله حاضر سعی دارد با رویکرد فرانگرانه و با روش اسناد و مدارکی، با نگاهی جامع به بررسی عوامل و زمینه‌های مؤثر در شکل‌گیری شبهات دینی بپردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد عوامل مؤثر در شکل‌گیری شبهات دینی، به دو دسته عوامل معرفتی و فرامعرفتی قابل تقسیم‌اند. عوامل معرفتی، شامل پارادایم‌های معرفتی نامطلوب، مبانی مخل و مخرب، کاربست روش نادرست و کاربست نادرست روش و امثال آن. این عوامل، نقش علت حقیقی و اصلی را بازی می‌کنند. عوامل غیرمعرفتی (فرامعرفتی)، مشتمل بر مجموعه‌ای از عوامل درونی و بیرونی هستند که به مثابه علل معده در فرایند دین‌پژوهی، منشأ شبهات زیادی می‌شوند. عوامل درونی عبارتند از: ویژگی‌های روانی، اخلاقی، شخصی و شخصیتی که از آن به عوامل روان‌شناختی اطلاق می‌شود. عوامل بیرونی مثل آداب و عادات، فرهنگ‌ها، حکومت‌ها، الگوها، جو اجتماعی و امثال آن، که از آن به عوامل اجتماعی تعبیر می‌شود.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله العربیة

العوامل‌المعرفیة و ما وراءالمعرفیة و أدواتهما فی تکوین الشبهات‌الدینیة

نویسنده العربیة

رمضان علی‌تبار
أستاذ کامل بقسم منطق الفهم الدینی بمعهد بحوث الثقافة والفکر الإسلامی
چکیده العربیة

 
إن الشبهات الدینیة هی أحد التحدیات الأساسیة فی الفهم الدینی والدراسات الدینیة وحتى التدین، والتی جعلت الناس یفکرون ویتفکرون عبر التاریخ، وبدورها سیکون لها أضرار وآثار مدمرة على عقول الأفراد والمجتمع ومعتقداتهم. یمکن أن تنشأ الشبهات الدینیة من العوامل المعرفیة وما وراء المعرفیة المختلفة. قد حاول هذا البحث دراسة العوامل والمجالات الفعالة فی تکوین الشبهات الدینیة من خلال مدخل متعالٍ ومنهج شامل والطریقة الوثائقیة. أظهرت النتائج أن العوامل المؤثرة فی تکوین الشبهات الدینیة یمکن تقسیمها إلى مجموعتین: عوامل معرفیة وعوامل ما وراء معرفیة. العوامل المعرفیة، بما فی ذلک النماذج المعرفیة غیر المرغوب فیها، والأسس التخریبیة والمدمرة، وتطبیق الطریقة غیر الصحیحة، والتطبیق غیر الصحیح للطریقة وما شابه ذلک، تلعب دور السبب الحقیقی والرئیسی. تشمل العوامل ما وراء المعرفیة مجموعة من العوامل الداخلیة والخارجیة، والتی تنشئ کمصدر معدّ فی عملیة البحث الدینی شبهات کثیرة. وتشمل العوامل الداخلیة: الخصائص النفسیة والأخلاقیة والفردیة والشخصیة، والتی یشار إلیها بالعوامل النفسیة. والعوامل الخارجیة مثل العادات والتقالید والثقافات والحکومات والأنماط والأجواء الاجتماعیة وما شابه ذلک والتی تفسر على أنها عوامل اجتماعیة.

کلیدواژه‌ها العربیة

الشبهات الدینیة
الفهم الدینی
الدراسات الدینیة
العوامل المعرفیة
العوامل ما وراء المعرفیة
  1. منابع

    1. ابن‌ابى‌جمهور احسایى، محمد؛ عوالى‌اللئالى العزیزیة فى‌الأحادیث الدینیة؛ تحقیق مجتبى عراقى؛ قم: سیدالشهداء، 1403ق.
    2. ابن‌منظور، محمدبن‌مکرم؛ لسان‌العرب؛ [بی‌جا]: نشر أدب‌الحوزه، 1405ق.
    3. اردبیلی (محقق اردبیلی)، احمد؛ مجمع‌الفائدة والبرهان؛ قم: مؤسسة النشرالإسلامی، 1417ق.
    4. برنجکار، رضا؛ روش‌شناسی علم کلام: اصول استنباط و دفاع در عقاید؛ تهران: سمت، 1393.
    5. بهبانى، وحید؛ الفوائدالحائریة؛ قم: مجمع‌الفکر الإسلامى، 1415ق.
    6. بهبهانی، وحید؛ مصا‌بیح‌الظلام فی شرح مفا‌تیح‌الشرائع؛ قم: مؤسسة العلامة المجدد الوحید البهبها‌نی، 1382.
    7. بهمنی، فرانک و سعید بهمنی؛ «بازتقریر خاستگاه شبهه به‌مثابه مبنای معرفتی مواجهه و مقابله با آن»، مجله شبهه‌پژوهی مطالعات قرآنی؛ ش6، پاییز 1401، ص25ـ62.
    8. جبرئیلی، محمدصفر؛ «فلسفه علم کلام»، مجموعه مقالات فلسفه‌های مضاف؛ تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1385، ص71ـ90.
    9. حرّانى، محمدحسن؛ تحف‌العقول؛ ترجمه و تصحیح على‌اکبر غفارى؛ قم: مؤسسه نشر اسلامى، 1404ق.
    10. خسروشاهى، قدرت‌اللّه؛ فلسفه قصاص از دیدگاه اسلام؛ قم: مؤسسه بوستان کتاب، 1380.
    11. رجبی، محمود و سیدمحمدحسن جواهری؛ منطق فهم قرآن؛ قم: مرکز مدیریت حوزه علمیه قم، 1385.
    12. رشاد، علی‌اکبر؛ «دیباچه‌ای بر منطق فهم دین»، فصلنامه قبسات؛ ش27، دی 1382 (الف)، ص3ـ38.
    13. رشاد، علی‌اکبر؛ دین‌پژوهی معاصر؛ تهران: نشر مؤسسه فرهنگی دانش و اندیشه معاصر، 1382 (ب).
    14. رضایی اصفهانی، محمدعلی؛ منطق تفسیر قرآن؛ قم: دفتر تدوین متون درسی مرکز جهانی علوم اسلامی، 1382.
    15. زرقانى، عبدالعظیم؛ مناهل‌العرفان فى علوم‌القرآن؛ مصر: دار إحیاء الکتب‌العربیه، [بی‌تا].
    16. ساجدی، اکبر، جواد نعمتی، یوسف خیری و میرمحسن عرفانی راد؛ «تأملی در آیات ناظر بر شبهه‌افکنی مشرکان و پاسخ‌های قرآنی، با محوریت تفسیر مجمع‌البیان و نمونه»، مجله آفاق علوم انسانی؛ ش24، فروردین 1398، ص75ـ91.
    17. سروش، عبدالکریم؛ هفته‌نامه جامعه مدنى؛ ش20، 22/11/1379.
    18. سیوطى، جلال‌الدین؛ الإتقان فى علوم‌القرآن؛ قم: انتشارات رضى، 1411ق.
    19. صدوق، محمد؛ من لایحضره‌الفقیه؛ قم: انتشارات جامعه مدرسین، 1413ق.
    20. طالقانی، سیدمحمود؛ پرتوی از قرآن؛ چ5، تهران: شرکت سها‌می انتشا‌ر، 1381.
    21. طباطبایی، سیدمحمدحسین؛ المیزان فی تفسیر‌القرآن؛ قم: مؤسسة النشرالإسلامى، 1417ق.
    22. عزیزی، غلامعلی؛ «نگاهی به آسیب‌های فهم قرآن»، فصلنامه معرفت؛ ش26، پاییز 1377، ص27ـ36.
    23. علی‌تبار، رمضان؛ منطق فهم دین؛ تهران: سمت، 1400.
    24. فیض کاشانی، ملامحسن؛ الأصول‌الأصلیة؛ تصحیح میرجلال‌الدین حسینی ارموی؛ تهران: سازمان چاپ دانشگاه تهران، 1349.
    25. کرکی (محقق کرکی)، علی؛ قاطعةاللجاج فی تحقیق حلّ‌الخراج؛ قم: مؤسسة النشرالإسلامی، [بی‌تا].
    26. کلینی، محمدبن‌یعقوب؛ الکافی؛ تصحیح على‌اکبر غفاری و محمد آخوندی؛ تهران: دارالکتب الإسلامیه، 1407ق.
    27. مجلسى، محمدباقر؛ بحارالأنوار؛ بیروت: دار إحیاء التراث‌العربی‏‏، 1403ق.
    28. محقق گرفمی، البرز، حسن اسلام‌پور کریمی و حسن خرقانی؛ «بنیان‌ها و علل شناختی و روشی شکل‌گیری شبهات از نظرگاه قرآن مجید»، مجله مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی، ش 19، پاییز 1400، ص81ـ110.
    29. مطهری، مرتضی؛ آشنایی با قرآن، شناخت قرآن؛ تهران: انتشارات صدرا، 1389.
    30. مطهری، مرتضی؛ جاذبه و دافعه علی†؛ تهران: انتشارات صدرا، 1368.
    31. مطهرى، مرتضى؛ اسلام و مقتضیات زمان؛ تهران: انتشارات صدرا، 1373.
    32. مفید، محمد؛ تصحیح إعتقادات‌الإمامیة؛ تحقیق حسین درگاهى؛ بیروت: دارالمفید، 1414ق.
    33. مکارم شیرازی، ناصر؛ تفسیر نمونه؛ تهران: دارالکتب الإسلامیه، 1374.