مطالعات شبهه پژوهی

مطالعات شبهه پژوهی

گونه‌شناسی منشأ شبهات در اعتبار گزارش‌های تاریخی با رویکرد مقتل‌نگاری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه تاریخ مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی
چکیده
شبهه در مسائل هر علمی می‌تواند آن را با چالش‌های جدی روبه‌رو سازد و از اعتبار مسائل آن علم بکاهد. شبهات موجود در اعتبار داده‌های تاریخی نیز می‌تواند جامعه را از بهره‌مندی این علم بازدارد. ازآنجاکه برخی آموزه‌های تاریخ در حوزه اعتقادات و فروعات تأثیرگذار است، شبهات در اعتبار گزارش‌های تاریخی ممکن است به باورهای مذهبی جامعه نیز ضرر برساند؛ بنابراین شناخت منشأ شبهات و گونه‌های آن و پاسخ‌گویی به آنها برای دفاع از دین و فرهنگ دینی جامعه بسیار ضروری است.
پژوهش حاضر به‌روش توصیفی ـ تحلیلی با استفاده از منابع کتابخانه‌ای، نخست به احصا و گونه‌شناسی منشأ شبهات در اعتبار گزارش‌های تاریخی و سپس به‌طور ویژه به منشأ شبهات در اعتبار گزارش‌های مقتل‌نگاری پرداخته است. نتیجه پژوهش پیش رو بیان می‌کند منشأ شبهات درباره اعتبار گزارش‌های تاریخی به دو دسته کلی طبیعت‌محور و مذهب و سیاست‌محور تقسیم می‌شود. افزون‌براین در اعتبار گزارش‌های مقتل‌نگاران نیز شبهاتی ویژه وجود دارد که قابل چشم‌پوشی نیست، ولی با رعایت معیارهای علمی و راهکارهای برون‌رفت از این شبهات، با تشخیص داده‌های معتبر از نامعتبر، از تاریخ به‌طور عام و مقاتل به‌طور خاص می‌توانیم بهره ببریم.
 
 
* استادیار گروه تاریخ مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیŠ (ali.amini1353@yahoo.com).
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله العربیة

تصنیف مصادر الشبهات فی مصداقیة الروایات التاریخیة فی ضوء کتابة المقاتل

نویسنده العربیة

علی امین رستمی
أستاذ مساعد، قسم التاریخ، مؤسسة الإمام الخمینی للتعلیم والبحث
چکیده العربیة

إن ظهور الشبهات فی قضایا أی علم یمکن أن تعرضه لتحدیات خطیرة وتقلل من مصداقیة قضایاه. کما أن الشبهات الموجودة حول مصداقیة البیانات التاریخیة قد تمنع المجتمع من الاستفادة من هذا العلم. وبما أن بعض التعالیم التاریخیة مؤثرة فی مجال العقائد والأحکام الدینیة، فإن ظهور الشبهات حول صحة الروایات التاریخیة ومصداقیتها قد تضر أیضاً بالمعتقدات الدینیة فی المجتمع. ومن ثَمّ فإن المعرفة بمصادر الشبهات وأنواعها والرد علیها أمر ضروری للدفاع عن الدین والثقافة الدینیة فی المجتمع. بالاعتماد على المنهج الوصفی التحلیلی والمصادر المکتبیة، قد درس هذا البحث أولاً مصادر الشبهات حول صحة الروایات التاریخیة ومصداقیتها، ثم ناقش بشکل خاص مصادر الشبهات حول صحة روایات کتب المقاتل ومصداقیتها. وتشیر نتائج الدراسة الحالیة إلى أن مصادر الشبهات حول صحة الروایات التاریخیة ومصداقیتها تنقسم إلى فئتین عامتین: مصادر طبیعیة ومصادر دینیة وسیاسیة. بالإضافة إلى ذلک، هناک شبهات خاصة حول مصداقیة روایات کتب المقاتل لا یمکن تجاهلها، ولکن بمراعاة المعاییر العلمیة وإیجاد الحلول للخلاص من هذه الشبهات، والتمییز بین البیانات الصحیحة والخاطئة، یمکننا الاستفادة من کتب التاریخ بشکل عام وکتب المقاتل بشکل خاص.
 
 
* أستاذ مساعد، قسم التاریخ، مؤسسة الإمام الخمینی للتعلیم والبحث (ali.amini1353@yahoo.com).

کلیدواژه‌ها العربیة

تصنیف مصادر الشبهات
کتب المقاتل
الروایات التاریخیة
مصداقیة الروایات التاریخیة
  1. قرآن کریم.

    1. ابن‌ابی‌الحدید، عبدالحمیدبن‌هبةاللّه‏؛ شرح نهج‌البلاغة؛ تصحیح محمد ابوالفضل ابراهیم؛ ‏ قم: ‏مکتبة آیة‌اللّه المرعشی‌النجفیŠ‏، 1404ق.
    2. ابن‌اثیر شیبانی جزری، علی‌بن‌محمد؛ الکامل فی‌التاریخ؛ تحقیق مکتب‌التراث؛ چ4، بیروت: دار إحیاء التراث‌العربی، 1408ق.
    3. ابن‌جوزی، ابوالفرج عبدالرحمان‌بن‌علی‌بن‌محمد؛ المنتظم فی تاریخ‌الملوک والأمم؛ تحقیق محمد عبدالقادر عطا و مصطفی عبدالقادر عطا؛ بیروت: دارالکتب‌العلمیه، 1412ق.
    4. ابن‌خلدون، عبدالرحمن‌بن‌محمد؛ دیوان‌المبتدأ والخبر فى تاریخ‌العرب والبربر و من عاصرهم من ذوى‌الشأن الأکبر؛ تحقیق خلیل شحادة؛ چ2، بیروت: دارالفکر، 1408ق.
    5. ابن‌سعد، ابوعبداللّه محمدبن‌سعدبن‌منیع؛ ترجمة الحسین و مقتله؛ تحقیق سیدعبد‌العزیز طباطبایی؛ قم: مؤسسة آل‌البیت‰ لإحیاءالتراث، 1408ق.
    6. ابن‌طاووس، على‌بن‌موسى؛ الملهوف علی قتلی‌الطفوف؛ تحقیق فارس تبریزیان؛ [بی‌جا]: دارالاُسوة للطباعة والنشر، 1414ق.
    7. ابن‌عماد حنبلی عکری، شهاب‌الدین ابوالفلاح عبدالحی‌بن‌احمد؛ شذرات‌الذهب فی أخبار من ذهب؛ تحقیق الأرناؤوط؛ بیروت: دار ابن‌کثیر، 1406ق.
    8. ابن‌کُثَیر دمشقی، ابوالفداء اسماعیل؛ البدایة والنهایة؛ تحقیق مکتب تحقیق‌التراث؛ بیروت: دار إحیاء التراث‌العربی و مؤسسة التاریخ‌العربی، 1413ق.
    9. اصفهانی، ابوالفرج؛ مقاتل‌الطالبیین؛ تحقیق احمد صقر؛ قاهره: دار إحیاء الکتب‌العربیه، 1368.
    10. افندی اصفهانی، میرزاعبداللّه؛ ریاض‌العلماء و حیاض‌الفضلاء؛ تحقیق سیداحمد حسینی؛ قم: مطبعةالخیام، 1401ق.
    11. امین، محسن؛ أعیان‌الشیعة؛ تحقیق حسن امین؛ بیروت: دارالتعارف للمطبوعات، 1403ق.
    12. برقی، احمدبن‌محمدبن‌خالد؛ المحاسن؛ تصحیح جلال‌الدین ‏محدث؛ چ2، قم: دارالکتب الإسلامیه‏، 1371ق.
    13. بلاذری، احمدبن‌یحیی‌بن‌جابر؛ أنساب‌الأشراف؛ تحقیق سهیل زکار و ریاض زرکلی؛ بیروت: دارالفکر، 1417ق.
    14. تهرانی، آقابزرگ؛ الذریعة إلی تصانیف‌الشیعة؛ چ3، بیروت: دارالأضواء، 1403ق.
    15. جمعی از محققان (زیرنظر استاد مهدی پیشوایی)؛ تاریخ قیام و مقتل جامع سیدالشهداء†؛ قم: انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیŠ، 1389ق.
    16. حرّ عاملى، محمدبن‌حسن‏؛ وسائل‌الشیعة؛ تصحیح مؤسسه آل‌البیت‰؛ قم: مؤسسه آل‌البیت‰، 1409ق.
    17. خوانساری، محمدباقر؛ روضات‌الجنات فی أحوال‌العلماء والسادات؛ تحقیق اسداللّه اسماعیلیان؛ قم: اسماعیلیان، 1391ق.
    18. دربندی، ملاآقا؛ اکسیرالعبادات فی أسرارالشهادات؛ تحقیق محمدجمعه بادی و عباس ملاعطیه الجمری؛ بحرین: المصطفی، 1415ق.
    19. دهخدا، علی‌اکبر؛ لغت‌نامه؛ زیرنظر محمد معین؛ تهران: دانشگاه تهران، 1338.
    20. ذهبى، شمس‌الدین محمدبن‌احمد؛ تاریخ‌الإسلام و وفیات‌المشاهیر والأعلام؛ تحقیق عمر عبدالسلام تدمرى؛ چ2، بیروت: دارالکتاب‌العربى، 1413ق.
    21. صدر، سیدمحمد؛ پِژوهشی در زندگی امام مهدی† و نگرشی به تاریخ غیبت صغری؛ ترجمه محمد امامی شیرازی؛ قم: مرکز انتشارات دارالتبلیغ اسلامی، [بی‌تا].
    22. صدوق، محمدبن‌على؛ الأمالی؛ چ6، تهران‏: نشر کتابچى‏، 1376.‏
    23. صدوق، محمدبن‌على؛ ثواب‌الأعمال و عقاب‌الأعمال؛ چ2، قم: دارالشریف الرضی، 1406ق.
    24. طبری، ابوجعفر محمد؛ تاریخ‌الأمم والملوک؛ تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم؛ چ2، بیروت: روائع التراث‌العربی، 1387.
    25. عبدالمحمدی، حسین؛ درآمدی بر سیره اهلبیت‰؛ قم: مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفیˆ، 1389.
    26. عسکری، سیدمرتضی؛ افسانه عبداللّه‌بن‌سبا؛ قم: دانشگاه اصول دین، 1386.
    27. قمی، شیخ عباس؛ الکنی والألقاب؛ تهران: مکتبة صدر، [بی‌تا].
    28. کلینى، محمدبن‌یعقوب؛ ‏الکافی؛ تصحیح على‌اکبر غفارى و محمد آخوندى؛ چ4، تهران: ‏دارالکتب‌الإسلامیه، 1407ق.
    29. مطهری، مرتضی؛ حماسه حسینی؛ تهران: صدرا، 1379ق.
    30. مفید، محمدبن‌محمدبن‌نعمان؛ الإرشاد فی معرفة حجج‌اللّه على‌العباد؛ تصحیح مؤسسه آل‌البیت‰؛ قم: کنگره شیخ مفیدŠ، 1413ق.
    31. نجمی، محمدصادق؛ سیری در صحیحین (بررسی دو کتاب مهم و ملاک اهل سنّت: صحیح بخاری و صحیح مسلم)؛ قم: بوستان کتاب، 1386.
    32. نراقى، ملااحمد؛ رسائل و مسائل؛ قم: کنگره بزرگداشت محققان نراقى، 1380.
    33. نوری، میرزاحسین؛ چشم‌اندازی به تحریفات عاشورا (لؤلؤ و مرجان)؛ تحقیق مصطفی درایتی؛ قم: انتشارات استاد احمد مطهری، 1379.
    34. هاشمی، سیدعلی؛ نشر و کتمان فضایل اهلبیت‰ از صدر اسلام تا زوال مروانیان؛ قم: انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیŠ، 1383.