مطالعات شبهه پژوهی

مطالعات شبهه پژوهی

پیشینه و گونه‌شناسی شبهات واقع‌‌گرایی در حوزه ادراکات پسین (تجربی)

نویسنده
استاد تمام مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام‌خمینی
چکیده
واقع‌گرایی یا ناواقع‌گرایی، رئالیسم یا شکاکیت از مهم‌ترین مباحث در گسترة ادراکات حسی و روش پژوهش تجربی است که در بستر تاریخ اندیشه، اعتبار آن‌ها با چالش‌های گوناگونی روبه‌رو شده است. برخی چالش‌ها همة ادراکات حسی را هدف قرار داده است؛ درحالی‌که بعضی دیگر تنها گزاره‌های استقرایی را هدف گرفته است.
دستاورد شاخص این کاوش بعد از واکاوی ریشه این چالش‌ها و دسته‌بندی و گونه‌یابی آن‌ها در دو دوره شکاکیت باستان و نسبی‌گرایی معاصر این است که به‌رغم خطاپذیری ادراکات حسی و کثرت ادلة اثبات‌کننده خطاهای ادراکات حسی، براساس دیدگاه برگزیده، پیامد آن ادله نه اثبات شکاکیت یا نسبیت‌گرایی گسترده است و نه محدود، بلکه با بهره‌گیری از معیار صدق قضایای پسین، می‌توان ادراکات حسی و گزاره‌های تجربی صادق را از کاذب تمییز داد و بدین‌وسیله از واقع‌گرایی در گسترة معرفت‌های پسین دفاع کرد و شکاکیت یا نسبیت‌گرایی را در این قلمرو مردود شمرد.
دیگر دستاورد مهم این پژوهش این‌که به‌رغم چالشِ واقع‌گرایی و نسبیت‌گرایی معاصر در قلمرو ادراکات حسی و روش پژوهش تجربی و تسلط شکاکیت یا نسبیتی گسترده بر اندیشه گروهی از فیلسونان علم، گزاره‌های تجربی به معنای استقرایی، واقع‌نما هستند. برای حل معضل استقرا و مشکل اعتبار معرفت‌شناختی گزاره‌های پسین و بلکه گزاره‌های نظری پیشین می‌توان از احتمال و تراکم آن بهره ‌برد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله العربیة

خلفیة شبهات الواقعیة وتصنیفها فی میدان الإدراکات البَعدیّة (التجربیة)

نویسنده العربیة

محمد حسین‌زاده (یزدی)
أستاذ، مؤسسة الإمام الخمینی للتعلیم والبحث
چکیده العربیة

تُعَدّ الواقعیة أو اللّاواقعیة، والواقعیة الفلسفیة أو الشکّیة، من أبرز القضایا فی مجال الإدراکات الحسیة ومنهج البحث التجربی، وقد واجهت هذه المفاهیم، على امتداد تاریخ الفکر، تحدّیاتٍ معرفیةً متعدّدة. فبعض تلک التحدّیات استهدف جمیع الإدراکات الحسیة على نحوٍ شامل، فی حین أنّ بعضها الآخر انصبّ على القضایا الاستقرائیة حصراً. وبعد الکشف عن جذور هذه الإشکالات وتصنیفها ضمن مرحلتین رئیسیتین هما الشکّیة القدیمة والنسبیة المعاصرة، فإنّ أهمّ ما توصّلت إلیه هذه الدراسة هو أنّه رغم وقوع الخطأ فی الإدراک الحسّی وکثرة الأدلّة المؤیِّدة لإمکان وقوع ذلک الخطأ، وعلی أساس النظریة المختارة فإنّ النتیجة المنطقیة لتلک الأدلّة لا تقود إلى إثبات الشکّیة ولا إلى النسبیة، لا الشاملة منها ولا المحدودة، بل یمکن، عبر اعتماد معیار صدق القضایا البَعدیّة (التجریبیة)، التمییز بین الإدراکات الحسیة والقضایا التجریبیة الصحیحة من الخاطئة، ومن ثمّ الذَّبّ والدفاع عن الواقعیة فی نطاق المعارف البَعدیّة، ورفض الشکّیة أو النسبیة داخل هذا المجال. ومن أهمّ نتائج هذه الدراسة أیضاً أنّه، على الرغم من تحدیات الواقعیة والنسبیة المعاصرة فی نطاق الإدراک الحسّی ومنهج البحث التجریبی، ورغم هیمنة الشکّیة أو النسبیة الواسعة على أفکار طائفةٍ من فلاسفة العلم، تبقى القضایا التجریبیة الاستقرائیة تحمل طابعاً واقعیاً. ولحلّ معضلة الاستقراء ومشکلة الاعتبار المعرفی للقضایا البَعدیّة بل وحتى النظریة القبلیة، یمکن الاستفادة من مفهوم الاحتمال وتراکُمِه.
 

کلیدواژه‌ها العربیة

الواقعیة
الشکّیة
مصداقیة الإدراک الحسّی
الاستدلال من طریق الخطأ
المنهج التجریبی
الاضطرابات الحسیة
تراکم الاحتمال