مطالعات شبهه پژوهی

مطالعات شبهه پژوهی

منطق مواجهه استاد مطهری با گفتمان شبهه (مطالعه موردی التقاط مارکسیسم با اسلام)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
مهدی جمشیدی
پژوهشگر پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی
چکیده
تجربه تقابل مرتضی مطهری با جریان مارکسیستیِ الحادی و التقاطی در دهه‌های 40 و 50 شمسی یکی از برجسته‌ترین و نیرومندترین تجربه‌های رویارویی معرفتی با گفتمان شبهه و تجدد وارداتی و تحمیلی در ایران متأخر بوده است. این تجربه حتی اکنون نیز به‌کار می‌آید و می‌توان درس‌ها و عبرت‌های آن را بازیابی و استخراج کرد و در برابر ایدئولوژی لیبرالیستی به‌کار بست. بااین‌حال چندان ازاین‌منظر به کنش‌گری تاریخی و غنیِ مطهری نگریسته نشده است و اصطکاک‌ها و تضادهای مبتنی بر شبهه، بازنمایی نشده است. تحقیق حاضر قصد دارد ازطریق تحلیل کتابخانه‌ای و اسنادی، شمه‌ای از این تجربه تقابلی و چالشی را به‌تصویر بکشد. واکاوی حاضر نشان داد درس‌آموخته‌های ذیل از مواجهه مطهری با شاخه‌های گوناگون مارکسیسم ایرانی، قابل احصا هستند: «لایه‌بندی اجتماعی درباره خاستگاه اصلی برآمدن شبهه»، «تولد شبهه ازطریق تغییر غیرمعرفتی در صورت مسئله»، «سازوکارهای راهیابی شبهه به بافت فکریِ خودی»، «ارجاع شبهه به ریشه‌ها و رگه‌های عمیقِ فلسفی»، «اجتماع شبهه با روایت تقلیل‌گرایانه و گزینشی از دین»، «بضاعت تبدیل‌شدن شبهه به موج اجتماعیِ فزاینده»، «غلبه علت بر دلیل در روند گفتمان‌شدگی شبهه»، «شدت ویران‌گری شبهات التقاطی در مقایسه با شبهات الحادی» و «اصالت مواجهه فکریِ شبهه‌ستیزانه نسبت به مبارزه سیاسیِ محض».
کلیدواژه‌ها
مرتضی مطهری
ایدئولوژی مارکسیستی
مکتب اسلام
التقاط
الحاد

عنوان مقاله العربیة

طریقة مواجهة خطاب الشبهات لدی الأستاذ المطهری (دراسة حالة فی‌الانتقاء من المارکسیة والإسلام )

نویسنده العربیة

مهدی جمشیدی
باحث فی معهد بحوث الثقافة والفکر الإسلامی
چکیده العربیة

تجربة الشیخ الشهید مرتضى المطهری فی مواجهة التیار المارکسی الإلحادی والانتقائی فی العقدین الماضیین 40 و 50 الهجریین الشمسیین لقد کانت إحدى أبرز تجارب المواجهة المعرفیة وأقواها ضد خطاب الشبهات والحداثة المستوردة والمفروضة فی إیران الحدیثة. ولا تزال هذه التجربة فاعلة حتی الیوم. فیمکن استرجاع دروسها واستخراجها وتطبیقها ضد الأیدیولوجیة اللیبرالیة. ومع ذلک، لم یُنظر إلى النشاط التاریخی والثری للشیخ المطهری من هذا المنظور، ولم تتم إعادة تصویر الاحتکاکات والتناقضات القائمة على الشبهات. هدفت الدراسة الحالیة إلى تصویر لمحة من هذه التجربة فی المواجهة الصعبة والمثیرة للجدل من خلال التحلیل المکاتبی والوثائقی. وقد کشف البحث الحالی عن الدروس التالیة المقتبسة من مواجهة الأستاذ المطهری ضد فروع المارکسیة الإیرانیة المختلفة، وهی: «الطبقیة الاجتماعیة فیما یتعلق بالأصل الأساسی للشبهات»، و«ظهور الشبهات من خلال التغییر غیر المعرفی فی شکل المسألة»، و«آلیات نفوذ الشبهات فی السیاق الفکری الموافق»، و«إحالة الشبهات إلى الجذور والأوردة الفلسفیة العمیقة»، و«ارتباط الشبهات بالروایات المختزلة والمقتنیة من الدین»، و«قدرة تحویل الشبهات إلى موجة اجتماعیة متنامیة»، و«هیمنة العلة على الدلیل فی عملیة تحویل الشبهات إلى الخطاب»، «شدة تدمیر الشبهات الانتقائیة مقارنة بالشبهات الإلحادیة»، و«أصالة المواجهة الفکریة المضادة للشبهات فیما یتعلق بالنضال السیاسی المحض».

کلیدواژه‌ها العربیة

الشیخ مرتضى المطهری
العقیدة المارکسیة
المدرسة الإسلامیة
الانتقائیة
الإلحادیة
  1. جمعی از مصاحبه‌شوندگان؛ پاره‌ای از خورشید؛ به‌کوشش حمیدرضا سیدناصری و امیررضا ستوده؛ تهران: ذکر، 1388.
  2. جمعی از مصاحبه‌شوندگان؛ روزنامه ایران (ویژه‌نامه سیاسی رمز عبور)؛ ش1، اسفند 1388.
  3. جمعی از مصاحبه‌شوندگان؛ سرگذشت‌های ویژه از زندگی استاد مطهری؛ ج1 و 2، تهران: ذکر، 1370.
  4. جمعی از مصاحبه‌شوندگان؛ سیمای استاد در آیینه نگاه یاران؛ به‌اهتمام سیدحمید جاوید موسوی؛ تهران: صدرا، 1378.
  5. جمعی از مصاحبه‌شوندگان؛ ماهنامه یادآور (ویژه بازکاوی اندیشه و عمل گروه فرقان)؛ ش8، فروردین 1389.
  6. جمعی از مصاحبه‌شوندگان؛ مصلح بیدار؛ به‌اهتمام محمدحسین واثقی؛ ج1 و 2، تهران: صدرا، 1378.
  7. جمعی از مصاحبه‌شوندگان؛ مطهری؛ مصلح یا انقلابی؛ به‌کوشش رضا مختاری اصفهانی؛ تهران: پارسه، 1398.
  8. خامنه‌ای، سیدعلی؛ استاد در کلام رهبر؛ تهران: صدرا، 1384.
  9. خزعلی، ابوالقاسم؛ خاطرات؛ تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1383.
  10. خمینی، سیدروح‌اللّه؛ صحیفه امام؛ ج1ـ21، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینیŠ، 1381.
  11. ساواک؛ استاد شهید به روایت اسناد؛ تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1391.
  12. قرائتی، محسن؛ خاطرات استاد؛ تهران: مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن، 1375.
  13. مصباح یزدی، محمدتقی؛ آفتاب مطهر؛ به‌اهتمام غلامرضا گلی زواره؛ قم: مؤسسه امام خمینیŠ، 1391.
  14. مصباح یزدی، محمدتقی؛ زلال نگاه؛ قم: مؤسسه امام خمینیŠ، 1390.
  15. مطهری، مرتضی؛ آشنایی با قرآن؛ ج4، تهران: صدرا، 1385.
  16. مطهری، مرتضی؛ آشنایی با قرآن؛ ج7، تهران: صدرا. 1386.
  17. مطهری، مرتضی؛ آینده انقلاب اسلامی ایران؛ تهران: صدرا، 1389.
  18. مطهری، مرتضی؛ آینده انقلاب اسلامی ایران؛ تهران: صدرا، 1395.
  19. مطهری، مرتضی؛ بررسی اجمالی نهضت‌های اسلامی در صدساله اخیر؛ تهران: صدرا، 1383.
  20. مطهری، مرتضی؛ پانزده گفتار؛ تهران: صدرا، 1387.
  21. مطهری، مرتضی؛ جاذبه و دافعه علی†؛ تهران: صدرا، 1388.
  22. مطهری، مرتضی؛ ده گفتار؛ تهران: صدرا، 1384.
  23. مطهری، مرتضی؛ علل گرایش به مادی‌گری؛ تهران: صدرا، 1382.
  24. مطهری، مرتضی؛ قیام و انقلاب مهدیQ از دیدگاه فلسفه تاریخ؛ تهران: صدرا، 1394.
  25. مطهری، مرتضی؛ معارف قرآن؛ ج1، تهران: صدرا، 1398.
  26. مطهری، مرتضی؛ مقدمه‌ای بر جهان‌بینی اسلامی: وحی و نبوت؛ ج3، تهران: صدرا، 1392.
  27. مطهری، مرتضی؛ نامه تاریخی به امام خمینیŠ؛ تهران: صدرا، 1396.
  28. مطهری، مرتضی؛ نامه‌ها و ناگفته‌ها؛ تهران: صدرا، 1397.
  29. مهدوی کنی، محمدرضا؛ خاطرات؛ تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1387.