مطالعات شبهه پژوهی

مطالعات شبهه پژوهی

گونه شناسی شبهات رایج امر به معروف و نهی از منکر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه قرآن‌پژوهی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
چکیده
امر به معروف ونهی از منکر سازوکار پایداری فرائض دینی است. به همان میزان که اجرای دو فریضه برای مسلمانان اهمیت دارد، مخالفان نیز می‌کوشند با ایجاد و گسترش انواع شبهات، به کاهش اقبال عمومی به آن دامن بزنند. «پاسخ» به شبهات مذکور، گام آغازین در بازسازی زمینه‌های رویکرد مخاطبان به دوفریضه است، ولی گستردگی شبهات، این مسئله را درپی دارد که چگونه می‌توان به حجم سنگین شبهات، پاسخی موثر داد؟ مقاله بر این فرض تاکید دارد که با «گونه‌شناسی» شبهات رایج، می‌توان آنها را به صورت متناسب دسته‌بندی نمود تا امکان ارائه پاسخ‌های مناسب وتعمیم‌پذیر برای موارد هم‌سنخ، فراهم آید. دستاورد تحقیق که به روش توصیفی تحلیلی سامان می‌یابد، با توجه به این که دو فریضه بخشی از تکلیف دینی است، شبهات رایج در «ساختار تکلیف» (آمر وناهی؛ تکلیف امر و نهی؛ بستر اجرای امر و نهی؛ مخاطب امر و نهی)، نظام‌دهی می‌شود تا پاسخ‌های متناسب با تمرکز بر گوهر مشترک هر«گونه»‌ از شبهات، و ایجاد الگویی تکرارپذیر و سنجش‌پذیر در موارد مشابه، ذیل هر گونه ممکن گردد.

کلمات کلیدی: امر به معروف؛ نهی از منکر؛ گونه شناسی؛ شبهات فریضتین.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله العربیة

تصنیف الشکوک الشائعة حول الأمر بالمعروف والنهی عن المنکر

نویسنده العربیة

محمد عابدی
أستاذ مساعد، قسم الدراسات القرآنیة، مرکز العلمی للثقافة و الفکر الإسلامی.
چکیده العربیة

الملخص یُعدّ الأمر بالمعروف والنهی عن المنکر الآلیة الضامنة لاستدامة الفرائض الدینیة. وبقدر ما تحظى إقامة هاتین الفریضتین بأهمیة لدى المسلمین، یسعى المعارضون عبر إثارة ونشر شتى أنواع الشبهات إلى تقلیل الإقبال العام علیهما. إنّ «الردّ» على الشبهات المذکورة یمثل الخطوة الأولى فی إعادة بناء الأرضیة لإقبال المخاطبین على هاتین الفریضتین، بید أن اتساع نطاق الشبهات یطرح تساؤلاً جوهریاً: کیف یمکن تقدیم ردود مؤثرة على هذا الحجم الهائل من الشبهات؟ تؤکد هذه المقالة على فرضیة مفادها أنه من خلال «تصنیف» الشبهات الشائعة، یمکن تبویبها بشکل متناسب بما یتیح تقدیم إجابات ملائمة وقابلة للتعمیم على الحالات المتجانسة. وبناءً على المنهج الوصفی التحلیلی، ونظراً لأن الفریضتین جزء من التکلیف الدینی، فقد خلص البحث إلى تنظیم الشبهات الشائعة ضمن «بنیة التکلیف» (الآمر والناهی، تکلیف الأمر والنهی، سیاق التنفیذ، والمخاطب)؛ وذلک لتمکین تقدیم ردود متناسبة عبر الترکیز على الجوهر المشترک لکل «صنف» من الشبهات، وإیجاد نموذج قابل للتکرار والقیاس فی الحالات المشابهة تحت کل صنف.

الکلمات المفتاحیة: الأمر بالمعروف، النهی عن المنکر، التصنیف (التایبولوجیا)، شبهات الفریضتین.

کلیدواژه‌ها العربیة

الأمر بالمعروف
النهی عن المنکر
التصنیف
الشکوک حول الأمرین
قرآن کریم.
نهج‌البلاغه.
1. ابن‌‌حمزه، طوسی، محمدبن‌علی، الوسیلة الی نیل الفضیله، تحقیق محمد حسّون، قم: مکتبه آیت‌الله المرعشی النجفی، 1408ق.
2. ابن‌شهر آشوب، محمد، مناقب آل‌ابی‌طالبj، قم: انتشارات علامه، 1397ق.
3. ازهری، محمد‌بن‌احمد، تهذیب‌اللغة، دار إحیاء التراث العربی، 1421ق.
4. اسم ابراهیمآبادی، بگو و برو، چ1، قم: مجمع ملی فعالان امر به معروف و نهی از منکر با همکاری مرکز ملی پاسخگویی به شبهات دینی، 1405 قم.
5. جوادى آملى، عبدالله، سلسله بحث‏هاى فلسفه دین و فلسفه حقوق بشر، چ7، قم: اسراء، 1393.
6. جوهری، اسماعیلبن‌‌حماد، الصحاح، بیروت: دارالعلم للملایین، 1376.
7. حلّی، حسن‌بن‌یوسف، کشف‌المراد فی شرح‌الاعتقاد، تصحیح حسن حسن‌زاده آملی، قم: مؤسسه النشر الاسلامی، 1407ق.
8.  حلّی، حسن‌بن‌یوسف، مطهر، شرایع‌الاسلام، تحقیق عبدالحسین محمدعلی بقال، قم: مؤسسه اسماعیلیان، 1408ق.
9. خامنه‌ای، سیدعلی، اجوبة الاستفتائات، ترجمه احمدرضا حسینی، تهران: الهدی، 1386.
10. خامنه‌ای، سیدعلی، بیانات در جلسه پرسش و پاسخ دانشجویان دانشگاه شهید بهشتی، 22/02/1382 https://khl.ink/f/3177
11. خامنه‌ای، سیدعلی، بیانات در دیدار نخبگان علمی و اساتید دانشگاه‌ها، 3/7/1387  https://khl.ink/f/3851
12. خامنه‌ای، سیدعلی، تفسیر سوره برائت، چ1، انتشارات انقلاب اسلامی، 1396.
13. خامنه‌ای، سیدعلی، جلسه پرسش و پاسخ مدیران مسئول و سردبیران نشریات دانشجویی، 12/4/1377  https://khl.ink/f/7571
14. خامنه‌ای، سیدعلی، رساله‌ آموزشی (احکام عبادات) (مطابق با فتاوای حضرت آیت‌الله‌‌العظمی خامنه‌ایw)، ج 1، چ23، تهران: انتشارات انقلاب اسلامی، 1404.
15. خمینی، روح‌الله، تحریرالوسیله، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینیw، 1379.
16. خمینی، روح‌الله، صحیفه امام (مجموعه رهنمودهای امام‌ خمینیw)،‌ تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینیw، 1368.
17. دروزة، محمدعزت، التفسیر الحدیث، القاهره، دار إحیاء الکتب العربیه، 1383ق.
18. رحمانی، تقی، امر به معروف در آینه اجتهاد، چ1، نشر معروف، 1393.
19. رضایی‌راد، عبدالحسین، امر به معروف و نهی از منکر در ترازوی تاریخ، چ2، قم: بوستان کتاب، 1386.
20. رضوانی، علی‌اصغر، مدینه فاضله در پرتو امر به معروف و نهی از منکر، مسجد مقدس جمکران، چ1، 1386.
21. سروش، عبدالکریم، صراط‌های مستقیم، تهران: مؤسسه فرهنگی صراط، 1383.
22. سیدعلیرضا؛ امین نعیمی، اشکان، «بررسی فقهی شبهاتی درباره مسئولیت حاکمیت اسلامی نسبت به اقامه حجاب»، پژوهش‌نامه اسلامی زنان و خانواده، 1402، شماره 45 ISC، ص 79ـ94).
23. سیستانی، توضیحالمسائل جامع، ج 2، 1403.
24. شهید ثانی، زین‌الدین‌بن‌علی، الروضة البهیه، چ4، قم: ‌مکتب الاعلام الاسلامی، 1410ق.
25. شیخ بهایی، اربعین شیخ بهایی، تحقیق عقیقی بخشایشی، چ5، قم: نوید اسلام، 1382.
26. طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، 20 ج، چ2،بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، 1390.
27. طوسی، محمد‌بن‌حسن، إختیار معرفةالرجال المعروف بـرجال الکشی؛ قم:‌ مؤسسه آل‌البیتb لاحیاء التراث.
28. طوسی، محمدبن‌حسن، الاقتصاد فیما یتعلق بالاعتقاد، چ2، بیروت: دار الاضواء، 1406ق.
29. طوسی، محمدبن‌حسن، التبیان فی تفسیر القرآن،‌ بیروت: دار احیاء التراث العربی، بی‌تا.
30. عابدی، محمد، مبانی سیاست از منظر قرآن، چ1، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1400.
31. فخر رازی، ابوعبدالله محمد‌بن عمربن الحسن‌بن الحسین، مفاتح‌الغیب (تفسیر کبیر)، چ3، بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1420ق.
32. فراهیدی، خلیلبن‌احمد، کتاب العین، چ2، قم: نشر هجرت، 1409ق.
33. کریمی‌نیا، محمدمهدی؛ باقری مفرد، محمدرضا و انصاری مقدم، مجتبی، «واکاوی ارتباط حریم خصوصی اشخاص با امر به معروف و نهی از منکر»، مطالعات و تحقیقات در علوم رفتاری، 1400، ش 8، ص 63-98.
34. کریمی‌نیا، ﻣﻬﺪی‌ﻣﺤﻤﺪ، «حریم خصوصی در اسلام و نسبت آن با امر به معروف و نهی از منکر»، پویشی در علوم انسانی، تابستان و بهار 1394، ش 7، ص 63-82.
35. مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ‌بیروت: دار احیاء‌التراث، 1403ق.
36. مجمع ملی فعالان امر به معروف و نهی از منکر با همکاری سامان هادی‌پور، روش‌های ارتباط‌گیری مؤثر، چ1، قم: انتشارات امتداد حکمت، 1403.
37. محمدبن‌حسن حُرّ عاملی (حرّ عاملی)، وسائل‌الشیعه الی تحصیل احکام الشریعة؛ قم: مؤسسه آل‌البیت، 1409ق.
38. محی‌الدین حائری شیرازی (مصاحبه)، امر به معروف و نهی از منکر و رابطه آن با حقوق بشر»، پویشی در علوم انسانی، بهار و تابستان 1394، ش 7، ص 25-32.
39. مصباح یزدی، محمدتقی، بزرگ‌ترین فریضه،‌ نگارش قاسم شبان‌نیا، قم: مؤسسه آموزش و پژوهش امام خمینیw، 1391.
40. مطهری، مرتضی، حماسه حسینی، تهران: انتشارات صدرا، 1368.
41. مفید، شیخ نعمان محمدبن‌محمد، المقنعه، تحقیق جماعه المدرسین، قم: 1401ق.
42. مقدس اردبیلی، احمدبن‌محمد، مجمع‌الفائدة و البرهان فی شرح ارشادالاذهان، چ1، قم: جامعه مدرسین، 1403ق.
43. نجفی، محمدحسن، جواهرالکلام فی شرح شرایعالاسلام، بیروت: دار احیاء التراث العربی، 424ق.
44. نوری همدانی، حسین، امر به معروف و نهی از منکر، ترجمه محمدمحمدی اشتهاردی، قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، 1371.
45. ورعی، سیدجواد، مبانی فقهی امر به معروف و نهی از منکر.