مطالعات شبهه پژوهی

مطالعات شبهه پژوهی

طراحی الگوی گونه‌شناسی لایه‌ای شبهات قرآنی و کاربرد آن در تفسیر تسنیم

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات، دانشگاه اراک، اراک، ایران.
2 استاد علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات، دانشگاه تهران، تهران، ایران
3 عضو هیئت علمی گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه اراک
4 استاد علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات، دانشگاه اراک، اراک، ایران.
چکیده
در فضای فکری معاصر، شبهات قرآنی با صورت‌بندی‌های متنوع و گاه پیچیده، یکی از چالش‌های مهم در مطالعات قرآنی به شمار می‌آیند. یکی از ضعف‌های اساسی در مواجهه با این شبهات، فقدان یک چارچوب روشمند و لایه‌مند برای شناسایی و طبقه‌بندی آن‌هاست؛ به‌گونه‌ای که بسیاری از پژوهش‌ها به‌صورت پراکنده و بدون توجه به متعلَّق و سطح شبهه سامان یافته‌اند. پژوهش حاضر با هدف طراحی الگویی منسجم برای گونه‌شناسی شبهات قرآنی، بر مبنای رویکرد تحلیل لایه‌ای متن و با تکیه بر تفسیر تسنیم آیت‌الله جوادی آملی انجام شده است. روش پژوهش، توصیفی ـ تحلیلی است و داده‌ها از طریق مطالعه اسنادی و بررسی موارد طرح شبهه در تفسیر تسنیم گردآوری شده‌اند. بر اساس نتایج به دست آمده، شبهات قرآنی را می‌توان بر اساس لایه متعلَّق آن‌ها در سه سطح بنیادین شبهات سندی ـ تاریخی، شبهات ساختاری ـ زبانی و شبهات تفسیری ـ محتوایی طبقه‌بندی کرد. بررسی موارد طرح شبهه در تفسیر تسنیم نشان می‌دهد که این تفسیر با رویکردی عقلانی، نظام‌مند و متن‌محور، زمینه لازم برای صورت‌بندی و کاربست یک الگوی چندلایه ‌در گونه‌شناسی شبهات قرآنی فراهم می‌سازد. این الگو می‌تواند در بهبود روش‌شناسی مطالعات شبهه‌پژوهی قرآن نقش مؤثری ایفا کند.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله العربیة

تصمیم نموذج التصنیف الطبقی للشبهات القرآنیة وتطبیقه فی تفسیر تسنیم

نویسندگان العربیة

نوال حزباوی 1
علیرضا طبیبی 2
فاطمه دسترنج 3
علی حسن بیگی 4
1 PhD Student in Quran and Hadith Sciences, Faculty of Theology, Arak University, Arak, Iran.
2 أستاذ علوم القرآن والحدیث، کلیة الإلهیات، جامعة طهران، طهران، إیران
3 عضو هیئة التدریس قسم علوم القرآن والحدیث جامعة أراک
4 أستاذ علوم القرآن والحدیث، کلیة الإلهیات، جامعة أراک، أراک، إیران
چکیده العربیة

فی البیئة الفکریة المعاصرة، تُعدّ الشکوک القرآنیة، بتنوعها وتعقیدها أحیانًا، من أهم التحدیات فی الدراسات القرآنیة. ومن أبرز نقاط الضعف فی التعامل مع هذه الشکوک غیاب إطار منهجی متعدد المستویات لتحدیدها وتصنیفها؛ ما أدى إلى تنظیم العدید من الدراسات بشکل متفرق ودون مراعاة موضوع الشک ومستواه. تهدف هذه الدراسة إلى تصمیم نموذج متماسک لتصنیف الشکوک القرآنیة، استنادًا إلى منهج تحلیل النصوص متعدد المستویات وبالاعتماد على تفسیر التسنیم للآیة جوادی العاملی. تعتمد الدراسة على المنهج الوصفی التحلیلی، وقد جُمعت البیانات من خلال دراسة الوثائق وفحص حالات الشکوک فی تفسیر التسنیم. استنادًا إلى النتائج المُتحصَّل علیها، یُمکن تصنیف الشکوک القرآنیة إلى ثلاثة مستویات أساسیة وفقًا لطبقتها: الشکوک الوثائقیة التاریخیة، والشکوک البنیویة اللغویة، والشکوک التفسیریة المضمونیة. تُظهر دراسة حالات إثارة الشکوک فی تفسیر التسنیم أن هذا التفسیر، بمنهجه العقلانی والمنهجی والمُوجَّه نحو النص، یُوفِّر الأساس اللازم لصیاغة وتطبیق نموذج متعدد الطبقات فی تصنیف الشکوک القرآنیة. یُمکن لهذا النموذج أن یُسهم بفعالیة فی تحسین منهجیة دراسات الشکوک القرآنیة.

کلیدواژه‌ها العربیة

شبهات قرآنیة
تصنیف طبقی
نموذج تحلیلی
تفسیر تسنیم
قرآن کریم.
نهج‌البلاغه.
1.    آلوسی، محمودبن‌عبدالله، روح‌المعانی فی تفسیرالقرآن العظیم و السبع المثانی، چ1، بیروت: دارالکتب العلمیه منشورات محمدعلی بیضون، 1415ق.
2.    آرکون، محمد، الفکر الاسلامی، قرائه علمیه، ترجمه هاشم صالح، چ2، بیروت: مرکز الثقافه العربی، 1996م.
3.    ابن‌ابی‌جمهور احسایی، محمدبن‌زین‌الدین، عوالی‌اللئالی العزیزیه فی الاحادیث الدینیه، محقق و مصحح مجتبی عراقی، چ1، قم: دارالسید الشهداء للنشر، 1405ق.
4.    ابن‌عاشور، محمدطاهر، تفسیرالتحریر و التنویر المعروف بتفسیر ابن‌عاشور، چ1، بیروت: مؤسسه التاریخ العربی، 1420ق.
5.    ابن‌عربی، محیی‌الدین، فصوص‌الحکم، قاهره: دار احیاء‌الکتب العربیه.
6.    ابن‌فارس، احمدبن‌فارس، معجم مقاییس‌اللغه،محقق هارون عبدالسلام محمد، قم: مکتب الاعلام الاسلامی، 1420ق.
7.    ابن‌قتیبه دینوری، أبومحمد عبدالله‌بن مسلم، المعارف، تحقیق ثروت عکاشه، چ2، قاهره: الهیئة المصریه العامه للکتاب، 1192م.
8.    ابن‌منظور، محمدبن‌مکرم، لسان‌العرب، چ3، بیروت: دار صادر، 1414ق.
9.    ابوزهره، محمد، تاریخ الجدل، مصر: دارالفکر العربی، 1424ق.
10. ابوزید، نصر حامد، نقدالخطاب الدینی، چ2، قاهره: نشر سینا، 1990م.
11.  ایازی، سیدمحمدعلی، (1371)، «تفسیرالقرآن الکریم المستخرج من تراث الشیخ المفید»، حوزه، 1371، دوره 9، شماره54، ص252-247.
12. باقلانی، قاضی ابو بکر، الانتصار للقرآن، تحقیق محمد عصام‌القضاه، چ1، بیروت: دار ابن‌حزم، 1422ق.
13. بل، ریچارد، درآمدی بر قرآن، ترجمه بهاء‌الدین خرمشاهی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، 1383.
14. بلاشر، رژی، در آستانه قرآن، ترجمه محمود رامیار، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1365.
15. بی‌آزار شیرازی، عبدالکریم، باستان‌شناسی و جغرافیای تاریخی قصص قرآن، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1376.
16. بلاغی، عبدالحجه، حجه التفاسیر و بلاغ الاکسیر، چ1، قم: وجدانی، 1405ق.
17. جفری، آرتور، مقدمتان فی علوم‌القرآن، قاهره: مکتبه الخانجی، 1392.
18. جوادی آملی، عبدالله، تفسیر تسنیم، 80 ج، قم: اسراء، 1388.
19. جوادی آملی، عبدالله، نزاهت قرآن از تحریف، چ4، قم: اسراء، 1389.
20. جوادی آملی، عبدالله، ادب فنای مقربان، چ5، قم: اسراء، 1388.
21. جوهری، ابونصر، الصحاح تاج اللغه و صحاح العربیه، محقق احمد عبدالغفور، چ5، بیروت: دارالعلم للملایین، 1410ق.
22. کلینی، محمد‌بن‌یعقوب، الکافی، محقق/ مصحح: علی‌اکبر غفاری، محمد آخوندی، تهران: دارالکتب الاسلامیه، 1407ق.
23. حسن‌پور، آرش، ربانی، علی، «نقد مطالعات گونه‌شناسی دینداری و ارائه چارچوبی نو»، راهبرد فرهنگ، 1393، (28).
24. حلی، حسن‌بن‌یوسف، اجوبة‌المسائل المهنائیه، چ1، قم: خیام، 1382.
25. حویزی، عبدعلی‌بن‌جمعه، تفسیر نورالثقلین، چ4، قم: اسماعیلیان، 1373.
26. خوئی، سیدابوالقاسم، بیان در علوم و مسائل کلی قرآن، مترجم هاشم‌زاده هریسی؛ نجمی، چ1، تهران: وزارت ارشاد، ‌1384.
27. درویش، محیی‌الدین‌بن‌احمد مصطفی، اعراب‌القرآن و بیانه، چ4، بیروت: دار ابن‌کثیر، 1415ق.
28. دهلوی هندی، محمدرحمت‌الله، إظهارالحق، دراسه و تحقیق و تعلیق ملکاوی، چ1، سعودیه: الرئاسه العامه لإدارات البحوث العلمیه والإفتاء والدعوة والإرشاد، 1410ق.
29. دیب‌البغا، مصطفی، الواضح فی علوم القرآن، چ2، دمشق: دارالکلم الطیب، 1418ق.
30. رازی، زینالدین، أنموذج جلیل فی أسئله و أجوبه عن غرائب التنزیل، تحقیق عبدالرحمن‌بن‌ابراهیم المطرودى، ریاض: دار عالم‌الکتب،‌1413ق.
31. راغب اصفهانی، حسین‌بن‌محمد، مفردات الفاظ قرآن، بیروت: دارالقلم، 1412ق.
32. راوندی، قطب‌الدین ابوالحسین سعیدبن هبة‌الله، الخرائج والجرائح، التحقیق مؤسسه الامام المهدیj، چ1، قم: المطبعة العلمیه، 1409ق.
33. رجبی، محمود، روش تفسیر قرآن، چ3، قم: پژوهشکده حوزه و دانشگاه، 1396.
34. رضایی اصفهانی، محمدعلی، پاسخ به شبهات قرآن، چ1، قم: دفتر نشر معارف، 1394.
35. زرقانی، محمد عبدالعظیم، مناهل‌العرفان فی علوم‌القرآن، چ1، بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1385.
36. زرکشی، بدرالدین، البرهان فی علوم القرآن، محقق محمد ابوالفضل ابراهیم، چ1، مصر: دار إحیاء الکتب العربیه، 1376.
37. زمانی، محمدحسن، مستشرقان و قرآن، چ8، قم: بوستان کتاب، 1400.
38. زمخشری، محمودبن‌عمر، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون‌الاقاویل فی وجوه التأویل، بیروت: دارالکتب العربی، 1389.
39. سبحانی، جعفر، تفسیر و مفسران، قم: مؤسسه امام صادقj،، 1390.
40. سروش، عبدالکریم، قبض و بسط تئوریک شریعت، چ3، تهران: صراط، 1382.
41. سها، نقد قرآن، بی‌جا: بی‌نا، 1393.
42. شهرستانی، محمدبن‌عبدالکریم، ملل و النحل، تحقیق محمد بدران، چ3، قم: الشریف الراضی، 1394.
43. شیخ مفید، محمدبن‌محمد، المسائل السرویه، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1413ق.
44. صغیر، محمدحسین‌علی، المستشرقون و الدراسات القرآنیه، چ1، بیروت: دارالمورخ العربی، 1420ق.
45. طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم: انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1370.
46. طبیبی، علیرضا؛ حسن‌بگی، علی؛ دسترنج، فاطمه؛ وطن‌خواه، وحید، «گونه‌شناسی شبهات در مطالعات قرآنی و تبیین طرحواره شبهه‌پژوهی»، پژوهشنامه قرآن و حدیث، 1400، 14(29)، ص199-235.
47. طوسی، محمدبن‌حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، چ1، بیروت: دار احیاء التراث العربی، بی‌تا.
48. عمید، حسن، فرهنگ فارسی، چ1، تهران: گلی، 1389.
49. فخررازی، محمدبن‌عمر، التفسیر الکبیر (مفاتیح‌الغیب)، چ3، بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1420ق.
50. فراهیدی، خلیل‌بن‌احمد، کتاب‌العین، قم: نشر هجرت، 1409ق.
51. قدردان قراملکی، محمدحسن، پاسخ به شبهات کلامی دفتر اول خداشناسی، چ4، تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1380.
52. گلدزیهر، ایگناس، العقیده و الشریعه فی الاسلام، ترجمه محمدیوسف موسی، قاهره: المرکز القومی للترجمه، 1398.
53. گلدزیهر، ایگناس، مذاهب التفسیر الاسلامی، ترجمه عبدالحلیم نجار، مصر: مکتبه الخاجی‌ـ‌‌‌‌‌بغداد: مکتبه المثنی، 1405ق.
54. معرفت، محمدهادی، نقد شبهات پیرامون قرآن کریم، قم: مؤسسه فرهنگی تمهید، 1396.
55. معین، محمد، فرهنگ فارسی، چ6، تهران: انتشارات امیرکبیر، 1381.
56. مصباح یزدی، محمدتقی، پاسخ به شبهات دینی، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیw، 1387.
57. نوری، میرزا حسین، فصل‌الخطاب فی تحریف کتاب رب‌الارباب، چ9، لبنان: مرکز الدراسات الفکریه، 1402ق.
58. نولدکه، تیودور، تاریخ‌القرآن، تعدیل فردریش شفالی، چ1، بیروت: مؤسسه کونراد‌ـ‌أنار، بی‌تا.
59. وات، ویلیام مونتگمری، محمد فی المکه، ترجمه عبدالرحمن عبدالله عیسی، قاهره: هیئة المصریه العامه، 1985م.
60. ون‌دایک، تئون آندریانوس، مطالعات گفتمان: درآمدی میان‌رشته‌ای، ترجمه حسین پاینده، تهران: نشر مرکز، 1382.
61. Ricoeur, P. (1976). Interpretation theory: Discourse and the surplus of meaning. Fort Worth, TX: Texas Christian University Press.
62. Oxford Advanced Learners Dictionary 8th Ed, Kindle Location.
63. Kenneth.D Bailey, “Typologies And Taxonomjes An Introduction to Classification Techniques”, 1994, Sage Publication, p4.