مطالعات شبهه پژوهی

مطالعات شبهه پژوهی

کاربست مهارت‌های روان‌شناختی در پاسخ‌گویی به سؤالات و شبهات دینی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 طلبه سطح 4 حوزه علمیه قم، دانشجوی دکتری قرآن و علوم گرایش روان‌شناسی، مجتمع آموزش عالی قرآن و حدیث، جامعه‌المصطفی العالمیه، قم، ایران
2 عضو هیئت علمی، (دکترای قرآن و علم)، دانشیار و مدیر گروه قرآن و علم، مجتمع آموزش عالی قرآن و حدیث، جامعه المصطفی العالمیه، قم، ایران
چکیده
هدف این پژوهش، تبیین نقش و کاربست مهارت‌های روان‌شناختی در پاسخ‌گویی اثربخش به سؤالات و شبهات دینی است. مسئله اصلی آن است که چگونه می‌توان با بهره‌گیری از این مهارت‌ها، زمینه‌های تغییر نگرش مخاطب، افزایش‌پذیرش و کاهش مقاومت شناختی در برابر پاسخ‌های دینی را فراهم ساخت. این مطالعه با روش تحلیلی ـ استنباطی و بر پایه منابع کتابخانه‌ای انجام‌شده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که مهارت‌هایی نظیر شروع مؤثر تعامل، همدلی، شنیدن فعال، تشویق و قدردانی، و بهره‌مندی از جذابیت‌های ظاهری، در شکل‌گیری ارتباطی مثبت و مؤثر میان پاسخ‌گو و پرسش‌گر نقش کلیدی ایفا می‌کند. این تعامل مؤثر، از یک‌سو زمینه‌ساز کاهش ذهنیت منفی و مقاومت مخاطب، و از سوی دیگر، تسهیل‌کننده فرایند اقناع و پذیرش پاسخ‌هاست. همچنین، استفاده هدفمند از مهارت‌هایی چون گوش‌دادن همدلانه، بازتاب روانی، فرصت دهی برای اظهارنظر، و شناخت نیازهای شناختی و هیجانی مخاطب، در ارتقاء سطح پذیرش، اصلاح باورهای نادرست و تعدیل تعصبات فکری تأثیرگذار است. نتایج نشان می‌دهد که کاربست این مهارت‌ها از سوی مبلغان و پاسخ‌گویان دینی می‌تواند به ارتقای کیفیت تعاملات و تقویت بعد اقناعی در مواجهه با شبهات دینی بینجامد. درنهایت، این پژوهش بر ضرورت تلفیق رویکردهای علمی ـ روان‌شناختی با فعالیت‌های تبلیغی و آموزشی دینی تأکید دارد و گامی نو در جهت ارتقای اثربخشی پاسخ‌گویی به شبهات دینی محسوب می‌شود.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله العربیة

تطبیق المهارات النفسیة فی الرد على التساؤلات والشبهات الدینیة

نویسندگان العربیة

حبیب‌الله عرفانی 1
سیدعیسی مسترحمی 2
1 "Student of Level 4 at Qom Seminary, PhD student in Quran and Sciences with a specialization in Psychology, Higher Education Complex of Quran and Hadith, Al-Mustafa International University, Qom, Iran."
2 Faculty member and associate professor of the Quran and Science Department, Quran and Hadith Higher Education Complex, Al-Mustafa University, Qom, Iran
چکیده العربیة

تهدف هذه الدراسة إلى تبیین دور وتطبیق المهارات النفسیة فی الاستجابة الفعالة للأسئلة والشبهات الدینیة. تتمثل المشکلة الرئیسیة فی کیفیة الاستفادة من هذه المهارات لتوفیر أرضیة لتغییر موقف المخاطب، وزیادة القبول، وتقلیل المقاومة المعرفیة للإجابات الدینیة. أجریت هذه الدراسة باستخدام المنهج التحلیلی الاستنباطی وبالاعتماد على المصادر المکتبیة. تشیر نتائج البحث إلى أن مهارات مثل البدء الفعال للتفاعل، والتعاطف، والاستماع النشط، والتشجیع والتقدیر، والاستفادة من الجاذبیة الظاهریة، تلعب دورًا رئیسیًا فی تشکیل علاقة إیجابیة وفعالة بین المجیب والسائل. هذا التفاعل الفعال، من ناحیة، یمهد الطریق لتقلیل الذهنیة السلبیة ومقاومة المخاطب، ومن ناحیة أخرى، یسهل عملیة الإقناع وقبول الإجابات. أیضًا، الاستخدام الهادف لمهارات مثل الاستماع التعاطفی، والانعکاس النفسی، وإتاحة الفرصة لإبداء الرأی، والتعرف على الاحتیاجات المعرفیة والعاطفیة للمخاطب، یؤثر فی رفع مستوى القبول، وتصحیح المعتقدات الخاطئة، وتعدیل التعصبات الفکریة. تظهر النتائج أن تطبیق هذه المهارات من قبل الدعاة والمجیبین الدینیین یمکن أن یؤدی إلى تحسین جودة التفاعلات وتعزیز البعد الإقناعی فی مواجهة الشبهات الدینیة. أخیرًا، تؤکد هذه الدراسة على ضرورة دمج المناهج العلمیة والنفسیة مع الأنشطة الدعویة والتعلیمیة الدینیة، وتعتبر خطوة جدیدة نحو تحسین فعالیة الاستجابة للشبهات الدینیة.

کلیدواژه‌ها العربیة

المهارات النفسیة
تطبیق المهارات النفسیة. الشبهات الدینیة
تغییر الموقف
الشبهة البحثیة
الشبهات الدینیة
الإجابة على الأسئلة الدینیة
1. ابن‌شهرآشوب، حافظ، مناقب آل‌ابی‌طالب، بیروت: دارالمرتضی، 1412ق.
2. ابن‌بابویه، محمد، عیون اخبارالرضا، تهران: جهان، بی‌تا.
3. ابن‌فارس، احمد، معجم مقاییس‌اللغة، قم: دفتر تبلیغات حوزه علمیه قم، 1363.
4. ابن‌منظور، محمدبن‌مکرم، لسان‌العرب، بیروت: دارالفکر، 1414ق.
5. ابن‌هشام، عبدالملک، السیرة النبویه لابن هشام، محقق ابراهیم ‌الابیاری، عبدالحفیظ ‌شبلی، بیروت: دارالتراث العربی، 1985م.
6. ابوترابی، علی، نقد ملاک‌های بهنجاری در روانشناسی: با نگرش به منابع اسلامی، قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینیw، ۱۳۸۶.
7. اتکینسون، ریتا ال و همکاران، زمینۀ روانشناسی هلیگارد، ترجمۀ محمدتقی براهنی و دیگران، چ22، تهران: انتشارات رشد، 1384.
8. ارونسون، الیوت، روانشناسی اجتماعی، ترجمه حسین شُکرکن، چ3، تهران: رشد، 1385.
9. افتخاری، زهرا؛ افشاری کرمانی، محمدحسین، «شیوه‌های کسب ارتباط مؤثر در تبلیغ دین»، پژوهشنامه تبلیغ اسلامی، 1401، ش7، ص 25-43.
10. اقبالی، عباس؛ نیک‌فخر، مریم، «واکاوی نقش اقناعی واژگان وصفی قرآن»، پژوهش‌های زبان‌شناختی قرآن، 6 (2)، ص 187-198.
11. آذربایجانی، مسعود و همکاران، روانشناسی اسلامی با نگرش به منابع اسلامی، چ3، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1387.
12. آرگایل، مایکل، روانشناسی پیام‌رسان حرکات بدن، ترجمۀ مرجان فرجی، تهران: جوانه، 1393.
13. بارون، رابرت و دیگران، روانشناسی اجتماعی، ترجمه یوسف کریمی، چ2، تهران: روان، 1388.
14. باستانی، قادر، اصول و فن‌های برقراری ارتباط مؤثر با دیگران، چ2، تهران: ققنوس، 1386.
15. باصری، احمد و همکاران، تغییر نگرش مخاطب در جنگ رسانه‌ای. روانشناسی نظامی، 1390، 2 (8)، ص 83-96.
16. باغ‌شیخی، حسین؛ تقی‌پور، فائزه؛ دادبه، اصغر، «طراحی الگوی اقناع مخاطب در سازمان‌های رسانه‌ای با رویکرد تحلیل مضمون»، جغرافیا و برنامه‌ریزی منطقه‌ای، 1402، 13 (51)، ص 348-365.
17. بدار، لوک؛ دزل، ژوزه؛ لامارش، لوک، روان‌شناسی اجتماعی، ترجمه، حمزه گنجی، تهران: ساوالان، 1380.
18. برکووئیس، لئونارد، 1387، روان‌شناسی اجتماعی، ترجمه محمدحسین فرجاد و عباس محمدی اصیل، چ5، تهران: اساطیر، 1387.
19. برنز، دیوید، از رابطه بد به رابطه خوب، ترجمه زویا جهانی، چ2، تهران: کتاب‌درمانی، 1394.
20. بولتون، رابرت، روانشناسی روابط انسانی (مهارت‌های مردمی)، ترجمۀ حمیدرضا سهرابی و افسانه حیات روشنایی، چ2، تهران: رشد، 1383.
21. بولتون، رابرت، مهارت‌های ارتباطی، ترجمه منصور شاه‌ولی، چ2، شیراز: انتشارات دانشگاه شیراز، 1389.
22. پاینده، ابوالقاسم، نهج‌الفصاحة (مجموعه کلمات قصار حضرت رسولq)، چ4، تهران: دنیای دانش، 1382.
23. تربتی، حسین، «امام باقرj و پاسخ به شبهات مقاله»، مبلغان، 1433 ق، ش 158، ص 38-44.
24. جان، سانتراک، زمینۀ روان‌شناسی سانتراک، ترجمه مهرداد فیروزبخت، چ3، تهران: مؤسسۀ خدمات فرهنگی رسا، ۱۳۸۸.
25. حسن‌لو، امیرعلی؛ کریمی، حمید، «روش‌شناسی پاسخ به شبهات در اندیشه و آثار علامه طباطبایی و نگاهی به برخی از پاسخ‌های ایشان به شبهات»، مطالعات شبهه‌پژوهی، 1404، ش 3، ص 51- 79.
26. حسین‌زاده، جواد؛ پوریوسف، سیاوش، «بصیرت و کارکردهای آن از منظر قرآن کریم»، بصیرت و تربیت اسلامی، 1395، 13 (36)، ص 69-102.
27. حسینی، حسین، ارتباط اقناعی از آموزه‌های عملی تا یافته‌های علمی، تهران: انتشارات دانشکدۀ و پژوهشکدۀ علوم اجتماعی و فرهنگی، 1390.
28. حکیم‌آرا، محمدعلی، ارتباط متقاعدگرانه در تبلیغ، تهران: سمت، 1393.
29. خرقانی، حسن؛ محقق گرفمی، البرز، «روش‌شناسی علمی پاسخ‌گویی به شبهات در سیره رضوی»، فرهنگ رضوی، 1401، ۱۰ (۱)، ص 31-56.
30. خنیفر، حسین؛ زروندی، نفیسه؛ زروندی، جواد، «بررسی جایگاه پژوهش‌های کیفی در روش‌شناسی علوم انسانی»، پژوهش، 1390، 5 (۱)، ص 75-92.
31. دلاور، علی، «روش‌شناسی کیفی»، راهبرد، ۱۸ (۱)، ص 329-307.
32. دهخدا، علی‌اکبر و همکاران، لغت‌نامه دهخدا، تهران: مؤسسه انتشارات و چاپ، 1390.
33. روحی، فاطمه؛ زارع، حسین؛ آخوندی، نیلا، «رابطه زبان بدن با ادراک تعامل اجتماعی»، شناخت اجتماعی، 1396، 6 (۱)، ص 147-156.
34. سالم قهفرخی، امین و همکاران، «بررسی عوامل روانشناختی موثر در تصمیم‌گیری»، مطالعات کاربردی در علوم مدیریت و توسعه، 1379، 27 (7)، ص 199-208.
35. سبحانی تبریزی، جعفر، «رسالت حوزه در پاسخ به شبهات»، درس‌هایی از مکتب اسلام، 1379، ص 7-11، لینک:
36. سفیدی، هوشمند، روابط عمومی برتر (اصول و نظریه‌های روابط عمومی)، تهران: مؤسسۀ تحقیقات روابط عمومی، 1383.
37. سلیگمن، مارتین. ای. پی؛ پیترسون، کریستوفر، فضایل و توانمندی‌های شخصیت، ترجمه: کورش نامداری و همکاران، اصفهان: یارمانا، 1395.
38. سواری، کریم؛ شاهنده، مریم، روان‌شناسی روابط مثبت، چ3، تهران: دانشگاه پیام‌نور، 1401.
39. شارما، دیواکار، روابط عمومی حرفه‌ای بالنده، ترجمه میترا کیوان‌مهر، تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه، 1384.
40. شجاعی، زهرا و همکاران، «بررسی وجوه تأثیرگذاری فضای مجازی بر شبهات دینی دانش‌آموزان»، دومین کنفرانس بینالمللی و پنجمین کنفرانس ملی مدیریت، روان‌شناسی و علوم رفتاری، 1402، ص941-950.
41. شریفی، احمدحسین؛ محیطی اردکان، محمدعلی، «روش‌شناسی آیت‌الله مصباح یزدی در پاسخ به شبهات اعتقادی»، عیار پژوهش در علوم انسانی، 1397، ۱۸ (2)، ص ۵-۱۸.
42. شریفی، مهدی؛ سلیم، حجت، «ارتباطات اقناعی مبتنی بر شناخت چندبعدی مخاطب»، فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای ارتباطات و رسانه، 1399، 3 (7)، ص 67-92.
43. شولتز، دوان، نظریه‌های شخصیت، ترجمه یوسف کریمی و همکاران، چ4، تهران: ارسباران، 1383.
44. صادقی، عبدالمجید، اصول مخاطب‌شناسی تبلیغی، چ2، قم: زمزم هدایت، 1384.
45. طالب‌نژاد، محسن، از تو می‌پرسد، مشهد: فرخی، 1402.
46. طریحی، فخرالدین‌بن‌محمد، مجمع‌البحرین، محقق احمد حسینی اشکوری، تهران: مرتضوی، 1357.
47. عباس‌زاده، مهدی، روش‌شناسی پژوهش کیفی در علوم انسانی، تهران: انتشارات سمت، 1395.
48. علی‌وردی‌نیا، اکبر؛ جانعلیزاده، حیدر؛ پنج‌تنی، مهدی، «تحلیل جامعه‌شناختی ترس از جرم: آزمون تجربی نظریه‌های اثربخشی جمعی و پنجره‌های شکسته»، جامعه شناسی کاربردی، 1395، 27(۱)، ص43-66.
49. فرانکن، رابرت، انگیزش و هیجان، ترجمه حسن‌شمس اسفندآبادی، غلامرضا محمودی و سوزان امامی‌پور، تهران: نی، 1384.
50. فرانزوی، استیون، ۱۳۸۶، روان‌شناسی اجتماعی، ترجمه مهرداد فیروز بخت و منصور قنادان، چ3، تهران: مؤسسۀ خدمات فرهنگی رسا.
51. فراهیدی، خلیل‌بن‌محمد، کتاب العین، قم: هجرت، 1409ق.
52. فرهنگی، علی‌اکبر، ارتباط انسانی، چ11، تهران: خدمات فرهنگی رسا، 1386.
کریمی، یوسف؛ صفاری‌نیا، مجید، «روانشناسی اجتماعی و تغییر نگرش مصرف‌کنندگان انرژی»، انرژی ایران، 1384، 9 (22)، ص 169-182.
53. کمری سنقرآبادی، سامان؛ فتح آبادی، جلیل، «بررسی نقش جهت گیری مذهبی و امید به زندگی در میزان رضایت از زندگی»، پژوهش‌های نوین روانشناختی، 1391، 7 (28)، ص 169-182.
54. کارنگی، دیل، آئین دوست‌یابی، ترجمه مهرداد مهرین، چ3، تهران: آریان، 1364.
55. کونکه، الیزابت، مهارت‌های ارتباطی، ترجمه حسین سلیمانی، تهران: آوند دانش، 1396.
56. ماکسول، جان‌سی، شیوه‌های روابط مؤثر، ترجمۀ مهدی قراچه‌داغی، چ2، انتشارات دانشگاه تهران، تهران: 1388.
57. ماگیو، روزالی، هنر گفتگو با هرکس در هر جا، ترجمه غلام‌حسین خانقایی، چ3، تهران: نسل نواندیش، 1389.
58. متولی، کاظم، افکار عمومی و شیوه‌های اقناع، تهران: بهجت، 1384.
59. مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت: داراحیاء التراث‌العربی، 1362.
60. محسنیان، مهدی، ارتباط‌شناسی، چ5، تهران: سروش، 1382.
61. موسی، حسین یوسف؛ صعیدی، عبدالفتاح، الإفصاح فی فقه‌اللغة، قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، 1369.
62. نوروزی، مرضیه؛ نوروزی، معصومه، «تقویت ارتباط مؤثر بین منابع انسانی در یک سازمان، چهارمین کنفرانس ملی مدیریت، روان‌شناسی و علوم رفتاری، 1402.
63. ولوین، برکو، مدیریت ارتباطات، ترجمه عربی و ایزدی، چ2، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، ۱۳۸۰.
64. هارجی، اُون؛ ساندرز، کریستین؛ دیکسون، دیوید، مهارت‌های اجتماعی در ارتباط میان‌فردی، ترجمه مهرداد فیروزبخت، خشایار بیگی، چ3، تهران: رشد.