مطالعات شبهه پژوهی

مطالعات شبهه پژوهی

تحلیل شبهات علیه عرفان قرآنی و تبیین راهکارها

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی
چکیده
عرفان قرآنی دانشی است که غایت آن دستیابی به فهمی وجودی و کشف لایه‌های باطنی قرآن کریم است. این رویکرد از آغاز شکل‌گیری تاکنون با شبهات گسترده‌ای روبه‌رو بوده است. پژوهش حاضر با رویکردی تحلیلی ـ انتقادی و بر پایه منابع کتابخانه‌ای، به واکاوی ساختاری و ریشه‌شناختی فلسفه پیدایش این شبهات در پنج عرصه «معرفتی»، «روش‌شناختی»، «تاریخی ـ اجتماعی»، «کلامی ـ اعتقادی» و «اخلاقی ـ تربیتی» می‌پردازد. هدف اصلی، تبیین چرایی طرح این شبهات و ارزیابی نقادانه آن‌ها، با پذیرش موارد موجه و رد موارد ناصواب، در چارچوبی منسجم و مبتنی بر اصول عقلی و نقلی است.

یافته‌ها نشان می‌دهد که بخش عمده این شبهات نه از تعارض ذاتی عرفان اصیل با متن وحیانی، بلکه از عواملی دیگر ناشی می‌شود؛ از جمله سوءفهم زبان نمادین و مفاهیم پیچیده عرفانی، خلط میان «عرفان قرآنی متعهد»، «تصوف تاریخی آسیب‌دیده» و «جریان‌های نوپدید عرفان‌نما»، بی‌توجهی به مبانی فلسفی مفاهیمی چون وحدت وجود و علم حضوری، تأثیر گفتمان‌های ظاهرگرای فقه‌محور یا عقل‌گرای افراطی، و نیز تعمیم انحرافات برخی جریان‌های صوفیانه به کل سنت عرفانی.

این مقاله با تفکیک دقیق این ساحت‌ها نشان می‌دهد که از رهگذر بازخوانی انتقادی متون بنیادین، تدوین روش‌شناسی شفاف در تأویل، تبیین فلسفی مفاهیم کلیدی و سنجش شهود با معیار محکمات نقلی و برهانی، می‌توان از ظرفیت‌های معرفتی عرفان در فهم ژرف‌تر و پویاتر قرآن دفاعی عقلانی ارائه کرد و زمینه گفت‌وگویی سازنده در حوزه معرفت دینی فراهم ساخت.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله العربیة

دراسة الشبهات حول العرفان القرآنی و تبیین الحلول العملیة

نویسنده العربیة

محمد علی الاسدی‌نسب
عضو اللجنة العلمیه فی معهد الثقافة و الفکر الاسلامی
چکیده العربیة

العرفان القرآنی هو مقولةٌ غایتها بلوغُ الفهم الوجودی واکتشافُ الطبقات الباطنیة للقرآن الکریم عبر مسار السلوک العملی والمعرفة الشهودیة. منذ نشأته إلى الیوم، کان هدفًا للاتهامات والشبهات الواسعة.
تسعى هذه الدراسة، بمنهجٍ وصفی‑تحلیلی‑نقدی، واستنادًا إلى المصادر المکتبیة، إلى تفکیکٍ بنیوی وجذری لفلسفة نشوء تلک الشبهات فی خمسة میادین أساسیة: المعرفی، المنهجی، التاریخی‑الاجتماعی، الکلامی‑الاعتقادی، والأخلاقی‑التربوی.
الغایة النهائیة هی بیان أسباب هذه الشبهات علی العرفان، وقبولُ بعضها وردُّ بعضها الآخر، ضمن إطارٍ منسجمٍ ومنهجی قائمٍ على الأصول العقلیة والنقلیة فی دراسة الشبهات والرد علیها وفقًا لتعالیم القرآن الکریم.
تشیر نتائج البحث إلى أنّ معظم هذه الشبهات لا تعود إلى تعارضٍ جوهری بین مبادئ العرفان الأصیل والنصّ الوحیانی، بل تنشأ فی الغالب من العوامل الآتیة:
- سوء فهم المفاهیم المعقّدة واللغة الرمزیة للعرفان؛
- الخلط المنهجی بین «العرفان القرآنی الملتزم» و«التصوف التاریخی المصاب بالآفات» و«التمظهرات العرفانیة المستحدثة»؛
- الغفلة عن الأسس الفلسفیة الدقیقة لمفاهیم مثل وحدة الوجود والعلم الحضوری؛
- تأثیر الخطابات الفقهیة الظاهریة المهیمنة أو النزعات العقلانیة المفرطة؛
- والتعمیم غیر المنصف لانحرافات بعض الطرق الصوفیة التاریخیة على مجمل العرفان.
تُبین المقالة، من خلال تفصیل هذه الجوانب الثلاثة، کیف یمکن عبر القراءة الدقیقة للنصوص التأسیسیة، ووضع منهجیةٍ واضحةٍ وقابلةٍ للنقد فی التأویل، والتفسیر الفلسفی للمفاهیم المحوریة ضمن إطار الحکمة المتعالیة، وإرجاع الشهود إلى المحکمات النقلیة والبرهانیة، أن یقدَّم دفاعٌ عقلی عن إمکانات العرفان الفریدة فی تعمیق الفهم المتحرّک والعمیق للقرآن الکریم.
وفی الختام، تُعرض حلولٌ عملیة للخروج من انسداد المواجهة التاریخیة، ولإیجاد حوارٍ بنّاء بین مختلف مجالات المعرفة الدینیة.
الکلمات المفتاحیة:

کلیدواژه‌ها العربیة

العرفان القرآنی
الشبهات العرفانیة
التأویل الباطنی
التصوف
الحلول المنهجیة
قرآن کریم.
نهج‌البلاغه.
1. ابن‌تیمیه، احمد بن عبدالحلیم، مجموع الفتاوی، ریاض/ مدینه: مجمع الملک فهد، 1406ق.
2. ابن‌عربی، محیی‌الدین، الفتوحات المکیه، بیروت: دار صادر، بی‌تا.
3. ابن‌عربی، محیی‌الدین، فصوص‌الحکم، تصحیح ابوالعلاء عفیفی، بیروت: دارالکتاب العربی، 1980م.
4. ایزوتسو، توشیهیکو، صوفیسم و تائوئیسم، ترجمه مجدالدین کیوانی، تهران: نشر مرکز، 1388.
5. امین، نصرت‌بیگم (بانو امین)، مخزن‌العرفان در تفسیر قرآن، اصفهان: انجمن حمایت از خانواده‌های بی‌سرپرست اصفهان، بی‌تا.
6. انصاری، خواجه عبدالله، منازل‌السائرین، تصحیح محمدسرور مولایی، تهران: انتشارات سروش، 1381.
7. بی‌آزار شیرازی، عبدالکریم، باستان‌شناسی و جغرافیای تاریخی قصص قرآن، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1380.
8. پورنامداریان، تقی، «زبان رمز و نماد در عرفان اسلامی»، مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، تهران، 1380.
9. طباطبایی، سیدمحمدحسین، اصول فلسفه و روش رئالیسم، تهران: انتشارات صدرا، 1362.
10. طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم: دفتر انتشارات اسلامی، 1390ق.
11. طوسی، خواجه نصیرالدین، شرح الاشارات و التنبیهات، قم/ تهران: نشر البلاغه، 1375.
12. جامی، عبدالرحمن، نفحات‌الانس من حضرات‌القدس، تصحیح محمود عابدی، تهران: انتشارات اطلاعات، 1370.
13. جعفری، محمد عیسی، «بررسی نقد صوفیه در زبان ائمهb»، دو فصلنامه هفت آسمان، قم، 1389، دوره 12، شماره 48.
14. جوادی آملی، عبدالله، شریعت در آینه معرفت، قم: نشر اسراء، 1375.
15. جوادی آملی، عبدالله، ولایت در قرآن، قم: نشر اسراء، 1385.
16. جوادی آملی، عبدالله، رحیق مختوم: شرح حکمت متعالیه، قم: نشر اسراء، 1386.
17. حسن‌زاده آملی، حسن، انسان کامل از دیدگاه نهج‌البلاغه، قم: نشر قیام، 1378.
18. حسن‌زاده آملی، حسن، دروس معرفت نفس، قم: انتشارات الف. لام. میم، 1380.
19. حسن‌زاده آملی، حسن، هزار و یک نکته، تهران: مرکز نشر فرهنگی رجاء، 1365.
20. حسینی طهرانی، سیدمحمدحسین، مهر تابان، تهران: انتشارات علامه طباطبایی، 1426ق.
21. حکیمی، محمدرضا، عرفان و حکمت، قم: انتشارات دلیل ما، 1381.
22. خمینی، روح‌الله، شرح چهل حدیث، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینیw، 1360.
23. خمینی، روح‌الله، مصباح‌الهدایه الی الخلافة و الولایه، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینیw، 1368.
24. خمینی، روح‌الله، آداب‌الصلوة، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینیw، 1372.
25. ذهبی، محمدحسین، التفسیر و المفسرون، بیروت: دار احیاءالتراث العربی، 1405ق.
26. رشیدالدین میبدی، احمدبن‌ابی‌سعد، کشف‌الاسرار و عدّة‌الابرار، تهران: انتشارات امیرکبیر، 1371.
27. زرین‌کوب، عبدالحسین، ارزش میراث صوفیه، تهران: امیرکبیر، 1362.
28. زرین‌کوب، عبدالحسین، جست‌وجو در تصوف ایران، تهران: امیرکبیر، 1383.
29. سعدی، مصلح‌بن‌عبدالله، گلستان و بوستان، تهران: انتشارات خوارزمی، 1385.
30. سروش، عبدالکریم، بسط تجربه نبوی، تهران: مؤسسه فرهنگی صراط، 1378.
31. شبستری، محمود، گلشن راز، تصحیح صمد موحد، تهران: انتشارات طهوری، 1386.
32. شبستری، محمد مجتهد، هرمنوتیک، کتاب و سنت، تهران: نشر طرح نو، 1379.
33. شیرازی، صدرالدین محمد (ملاصدرا)، مفاتیح‌الغیب، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، 1363.
34. شیرازی، صدرالدین محمد (ملاصدرا)، الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة، بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1383ق.
35. عرفات، محمدهادی، تفسیر و مفسران، قم: مؤسسه فرهنگی انتشاراتی التمهید، 1379.
36. عین‌القضات همدانی، التمهیدات، تهران: دانشگاه تهران، 1341.
37. فتح‌علی، محمود، «بررسی و نقد شبهه تاریخی‌گرایی در عرفان اسلامی»، مجله پژوهش‌های فلسفی‌کلامی دانشگاه قم، قم، 1395.
38. فضلی، علی، علم سلوک، قم: دفتر نشر معارف، 1389.
39. فیاضی، غلامرضا، «علم حضوری و نقش آن در معرفت شناسی اسلامی»، مجله قبسات، قم، 1388.
40. فیض کاشانی، محمدمحسن، الحقائق فی محاسن الاخلاق، قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، 1415ق.
41. فیض‌الاسلام، نهج‌البلاغه (ترجمه و شرح)، تهران، انتشارات فیض‌الاسلام، 1379.
42. فیض‌الاسلام، صحیفه سجادیه (ترجمه)، تهران: انتشارات فیض‌الاسلام، 1380.
43. قیصری، داود، رسائل قیصری، چ2، تهران: مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران، 1381.
44. قیصری، داود، شرح فصوص‌الحکم، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، 1375.
45. کاشانی، عزالدین محمود، مصباح‌الهدایه و مفتاح‌الکفایه، تهران: انتشارات زوار، 1380.
46. کلینی، محمدبن‌یعقوب، الکافی، تهران: دارالکتب الاسلامیه، 1407ق.
47. کربن، هانری، تاریخ فلسفه اسلامی، ترجمه اسدالله مبشری، تهران: انتشارات امیرکبیر، 1385.
48. مصباح یزدی، محمدتقی، آموزش فلسفه، تهران: سازمان تبلیغات اسلامی، 1378.
49. مطهری، مرتضی، آشنایی با قرآن، قم: صدرا، 1402ق.
50. مطهری، مرتضی، آشنایی با علوم اسلامی (کلام، عرفان، حکمت عملی)، تهران: انتشارات صدرا، 1377.
51. مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، تهران: انتشارات صدرا، 1374.
52. مطهری، مرتضی، عرفان حافظ (مجموعه سخنرانی‌ها)، تهران: انتشارات صدرا، 1357.
53. مولوی، جلال‌الدین محمد، مثنوی معنوی، تصحیح رینولد نیکلسون، تهران: انتشارات امیرکبیر، 1386.
54. نصر، سیدحسین، سه حکیم مسلمان، ترجمه احمد آرام، تهران: شرکت سهامی انتشار، 1379.
55. نصر، سیدحسین، معارف اسلامی در جهان معاصر، ترجمه فروزان راسخی، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، 1381.
56. واعظی، احمد، درآمدی بر هرمنوتیک، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1386.