مطالعات شبهه پژوهی

مطالعات شبهه پژوهی

ارائه الگویی برای کنش هوشمندانه در مواجهه با پرسش و شبهه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه مدیریت راهبردی فرهنگی، داشکده مدیریت، دانشگاه عالی دفاع ملی و مطالعات راهبردی، تهران، ایران
2 دانشجوی دکتری انقلاب اسلامی دانشگاه تهران، تهران، ایران
3 دکتری شیعه‏شناسی دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
چکیده
در طول تاریخ بدخواهان و معاندان از قالب شبهه‏افکنی برای به انحراف‌کشاندن اعتقادات بهره برده‏اند. راه مقابله با این حیله، گسترش فرهنگ پرسمان و توانمندی در پاسخ به شبهات با دو رویکرد آفندی و پدافندی است و قرآن هم به این مهم تأکید کرده است. در سیره ائمه‌اطهارb و فرزندان و یاران‏شان نیز فرهنگ پرسش و پاسخ به وفور دیده می‏شد و بسیاری از احادیث در قالب پرسش اصحاب معصومانb منتقل شده است و حضرات معصومینb به‌طور مستقیم یا از طریق تربیت شاگردان با این شبهه‏افکنان مبارزه می‏کردند. این پژوهش بناست نحوه کنش هوشمندانه در مواجهه با سؤال و شبهه را به علاقه‌مندان به این عرصه به‌خصوص جهاد تبیین بیاموزد (هدف تحقیق). محتوای پژوهش با مطالعه اسنادی، تجربه‏نگاری و تحلیل مضمون تدوین شد و در نهایت با استفاده از روش تحقیق تکاملی الگویی ارائه شد (روش تحقیق). بیان الگو محور نتایج پژوهش، بهره‏برداری برای مخاطبان را به حداکثر می‏رساند؛ لذا الگویی که دارای سه اصل و مؤلفه جوهری، زمینه‏ای و نتایج است ارائه شد و خواننده می‏تواند با شخصی‏سازی، این اصول را بر فروع تعمیم دهد و با تسلط بر آن، بر مهارت خود در پاسخ‏گویی نوشتاری و گفتاری بیفزاید (یافته‏های تحقیق).
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله العربیة

التصرّف الذکی فی مواجهة السؤال والشبهة من خلال تقدیم نموذج

نویسندگان العربیة

محمد البورنوروز 1
روح الله جلالی اصل 2
سید حسن هاشمی جزی 3
1 گروه مدیریت راهبردی فرهنگی، داشکده مدیریت، دانشگاه عالی دفاع ملی و مطالعات راهبردی، تهران، اقسم الإدارة الثقافیة الاستراتیجیة،
2 طالب دکتوراه فی الثورة الإسلامیة بجامعة طهران، طهران، إیران
3 دکتوراه فی الدراسات الشیعیة بجامعة الأدیان والمذاهب، قم، إیران
چکیده العربیة

على مرّ التاریخ، استغلّ الأعداء والمخالفون أسلوب إثارة الشبهات کوسیلة لإضلال العقائد وانحرافها. والطریقة المثلى لمواجهة هذه الحیلة تکمن فی نشر ثقافة الحوار والسؤال، والتمکّن من الرد على الشبهات من خلال منهجین: هجومی ودفاعی، وقد أکد القرآن الکریم على هذه المسألة أیضًا. کما نلحظ فی سیرة الأئمة الأطهارb وأبنائهم وأصحابهم، حضورًا قویا لثقافة السؤال والجواب، حیث نُقلت الکثیر من المصادر الحدیثیة من خلال أسئلة أصحاب المعصومینb. وکان المعصومونb یواجهون مثیری الشبهات بشکل مباشر أو عبر تربیة تلامذتهم.
تهدف هذه الدراسة إلى تعلیم الراغبین فی هذا المجال، ولا سیما فی میدان جهاد التبیین، کیفیة التصرف الذکی فی مواجهة الأسئلة والشبهات (إشکالیة البحث). وقد تم إعداد محتوى البحث من خلال الدراسة الوثائقیة، وتدوین الخبرات، وتحلیل المضمون، وفی النهایة تم تقدیم نموذج باستخدام منهج البحث التطوری (منهج البحث). إن تقدیم نتائج البحث بصیغة نموذجیة یعزز من فاعلیة الاستفادة منها لدى القارئ.
لذلک، تم تقدیم نموذج الذی یتکون من ثلاثة أرکان: الرکن الجوهری، والرکن الظرفی (البیئی)، والنتائج. و یمکن للقارئ من خلال تخصیص هذه الأرکان وتعمیمها على الفروع، أن یطوّر من مهاراته فی الردود الکتابیة والشفویة (نتائج البحث).

کلیدواژه‌ها العربیة

السؤال
الشبهه
الجواب
مکوّنات المسائله
نموذج
قرآن کریم.
1. ابن‌بابویه (شیخ صدوق)، محمدبن‌علی، معانی‌الاخبار، قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1361.
2. ابن‌بابویه (شیخ صدوق)، محمدبن‌علی، معانی‌الاخبار، ترجمه عبدالعلی محمدی شاهرودی، تهران: دار الکتب الاسلامیه، 1377.
3. ابن‌منظور، محمدبن‌مکرم، لسان‌‏العرب، بیروت: دارالفکر للطباعة و النشر و التوزیع‏، 1414ق.
4. ابن‌میثم بحرانی، کمال‌الدین، شرح نهج‌البلاغه ابن‌میثم، ترجمه قربانعلی محمدی مقدم، مشهد: بنیاد پژوهش‎های اسلامی آستان قدس رضوی، 1375.
5. اشتهاردی، محمدمهدی، حضرت معصومه فاطمه دوم، قم: اخلاق، 1389.
6. بستانی، فؤاد افرام، فرهنگ ابجدى، چ2، تهران: اسلامی، 1375.
7. پورنوروز، محمد؛ شکوهیان‌راد، محمدعلی و گوهری، فاطمه، آسیب‏شناسی جامع فضای سایبر، از علت‏یابی تا تدوین روش اقدام، قم: تمدن نوین اسلامی، 1403.
8. پورنوروز، محمد، ماهر جواب، تهران، پژوهشکده باقرالعلومj، 1404.
9. پیروزمند، علیرضا؛ جهانبخش، عباس؛ علیدوست، ابوالقاسم و نقره‏کار، عبدالحمید، نظریه 3، کتابی در عالی‏ترین سطح علم و تحقیق برای انتخاب و معرفی نظریه‏های برتر در عرصه علوم انسانی اسلامی، تهران: آفتاب توسعه، 1397.
10. تمیمى آمدى، عبدالواحدبن‌محمد، غررالحکم و دررالکلم، مصحح مصطفی درایتی، قم: دفتر تبلیغات‏،‏ 1366‏‏.
11. ثانی (شهید)، زین‌الدین‌بن‌علی، منیة‌المرید فی ادب المفید و المستفید، قم: مکتب الاعلام الاسلامی، 1374.
12. حر عاملی، محمدبن‌حسن، وسائل‌الشیعه، قم: مؤسسه آل‌البیتb، 1409ق.
13. حقیقی، محمد، بازرگانی بین‌المللی نظریه‌ها و کاربردها، چ2، تهران: انتشارات دانشکده مدیریت دانشگاه تهران، ۱۳۸۶.
14. خاموشی، مجید، مبانی و مهارت‌های پاسخ‏گویی به پرسش‌ها و شبهات دینی: پژوهشی از منظر قرآن و روایات، قم: تا ظهور، 1394.
15. خدری، علی، لسان‌القرآن و العتره، قسم النحو التعلیمی، چ1، قم: نوید اسلام، 1391.
16. خراسانی، شرف‌الدین، از سقراط تا ارسطو، چ2، تهران: دانشگاه شهید بهشتی، 1392.
17. خمینی، روح‌الله، صحیفه امام، تهران، چ5، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینیw، 1389.
18. خوانساری، جمال‌الدین محمد، شرح محقق بارع جمال‌الدین محمد خوانساری بر غُررالحکَم و دُرَرالکَلم، تهران: دانشگاه تهران، 1366.
19. دشتی، محمد، ترجمه نهج‌البلاغه، قم: مؤسسه فرهنگی تحقیقاتی نهج‌البلاغه، 1384.
20. راغب اصفهانی، حسین‌بن‌محمد، مفردات الفاظ‌ قرآن، بیروت: دارالقلم، 1412ق.
21. راغب اصفهانی، حسین‌بن‌محمد، مفردات الفاظ قرآن، ترجمه غلامرضا خسروی حسینی، تهران: مرتضوی، 1374.
22. رضى، محمدبن‌حسین‏، نهج‌البلاغه لصبحی صالح، چ1، قم‏: هجرت، ‏1414ق.
23. سبحانی تبریزی، جعفر، موسوعه طبقات الفقهاء، قم:‌ مؤسسه امام صادقj، 1418ق.
24. سیف، سوسن، مهارت‏های زندگی زنان خانه‏دار، چ2، تهران: دانشگاه الزهرا ، 1384.
25. طباطبایی، سیدمحمد حسین، تفسیر المیزان، ترجمه محمدباقر موسوی، قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1374.
26. طبرسی، حسن‌بن‌فضل، مکارم‌الاخلاق، قم: الشریف الرضی، ۱۳۷۰.
27. طبرسی، فضل‌بن‌حسن، تفسیر مجمع‌البیان، ترجمه حسین نوری همدانی، تهران: فراهانی، 1363.
28. عسکری، حسن‌بن‌عبدالله، الفروق فی اللغة، بیروت: دارالافاق الجدیده، 1400ق.
29. علی‌بن‌الحسینc، صحیفه کامله سجادیه، ترجمه عبدالجواد ابراهیمی و محسن غرویان، قم: الهادی، 1376.
30. قرائتی، محسن، تفسیر نور، تهران: نشر مرکز فرهنگی درس‏هایی از قرآن، 1388.
31. قرشی بنایی، علی‌اکبر، قاموس قرآن، تهران: دارالکتب الاسلامیه، 1412ق.
32. کلینی، محمدبن‌یعقوب، اصول کافی، ترجمه جواد مصطفوی، تهران: کتابفروشی علمیه اسلامیه، 1344.
33. کلینی، محمدبن‌یعقوب، الکافی، قم: دارالحدیث، 1397.
34. گرجی، ابراهیم و برخورداری، سجاد، مبانی روش تحقیق در علوم اجتماعی، تهران: ثالث، 1388.
35. مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت: دار احیاء تراث العربی، 1403ق.
36. مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، چ1،تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1368.
37. مطهری، مرتضی، جهاد اسلامی و آزادی عقیده، تهران: صدرا، 1394.
38. معلمی، حسن، منطق و تفکر انتقادی، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیw، 1386ق.
39. مکارم‌شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران: دارالکتب الاسلامیه، 1374.
40. مفید، محمدبن‌محمد، الإرشاد فی معرفة حجج‌ الله على العباد، قم: موسسه آل‌البیتb، 1413ق.
41. هاشمی جزی، سیدحسن، جریان‌شناسی شبهات دینی، قم: دارالعلم، 1401.
42. محمدی، محمدعلی، «آداب پرسش‏گری»، مجله مبلغان، ش 119 و 120، شهریور و مهر 1388.
 
سایت‏ها
43. دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله شهید امام سیدعلی خامنه‏ایw: https://khamenei.ir.
44. مؤسسه بیان هدایت نور، پایگاه اطلاع‏رسانی دکتر محمدعلی انصاری: https://bayan.hedayatnoor.com.
45. Online Etymology Dictionary (April 7, 2025):