مطالعات شبهه پژوهی

مطالعات شبهه پژوهی

تحول نقش‌های علم کلام در مواجهه با شبهات: ارائه یک چارچوب یکپارچه نظری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار، گروه الهیات و معارف اسلامی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه ملایر، ملایر، ایران
چکیده
علم کلام به عنوان دانش دفاع عقلانی از عقاید دینی، در دوران معاصر با شبهات متنوع و چندلایه‌ای روبه‌روست که از خاستگاه‌های گوناگون (جهل، تعصب، پیش‌فرض‌های فلسفی، بحران‌های معنوی و روش‌شناسی‌های نادرست) سرچشمه می‌گیرند. این تحولات، مواجهه کلامی را پراکنده و فاقد انسجام نظری ساخته و خلأ یک چارچوب جامع برای تبیین سیر تحول نقش‌های کلام و تناسب آن‌ها با انواع شبهات را برجسته کرده است. اهمیت این پژوهش در ارائه یک مدل نظری یکپارچه است که امکان گذار از رویکردهای انفعالی به فعال و پیش‌گیرانه را فراهم می‌آورد و به نظام کلامی اسلام کمک می‌کند تا در گفت‌وگوهای بینافرهنگی و بینادینی معاصر، اثرگذاری بیشتری داشته باشد. پیشینه مطالعات، عمدتاً به تلاش‌های موردی و دفاعی محدود مانده و فاقد مدل تحلیلی کل‌نگر برای رابطه نظام‌مند نقش‌های کلام و تحول کارکردی آن بوده است. روش پژوهش، توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر گردآوری کتابخانه‌ای است که با ترکیب انتقادی یافته‌های پیشین، چارچوب جدیدی پیشنهاد می‌دهد. یافته اصلی پژوهش، ارائه چارچوب «سلسله‌مراتب نقش‌های کلامی در مواجهه با شبهات» است که نقش‌های کلام را در چهار سطح تحلیلی دسته‌بندی می‌کند: ۱. دفاعی-واکنشی (پاسداری در برابر حملات مستقیم)، ۲. تبیین‌گر-توضیحی (رفع ابهام و بدفهمی‌ها)، ۳. اصلاحی-نوساز (نقد ریشه‌ای روش‌شناسی‌های معارض و نوسازی درونی کلام)، ۴. پیشگیرانه-گفت‌وگومحور (ایمن‌سازی فکری جامعه و گفت‌وگوی سازنده با جهان معاصر). این چارچوب، معیارهای تناسب هر سطح با خاستگاه شبهات را مشخص کرده و سیر تحول کلام از انفعال به فعالی و پیش‌فعالی را ترسیم می‌نماید.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله العربیة

تطور أدوار علم الکلام فی مواجهة الشبهات: عرض إطار نظری متکامل

نویسنده العربیة

محمود الامیریان
أستاذ مساعد، قسم اللاهوت والعلوم الإسلامیة، کلیة الآداب والعلوم الإنسانیة، جامعة ملایر، ملایر، إیران
چکیده العربیة

علم الکلام، بصفته الدفاع العقلانی عن المعتقدات الدینیة، یواجه فی العصر المعاصر شبهات متنوعة ومتعددة الطبقات تنبثق من خلفیات مختلفة (کالجهل، والتعصب، والفرضیات الفلسفیة، والأزمات الروحیة، والمنهجیات الخاطئة). هذه التطورات جعلت المواجهة الکلامیة متفرقة وتفتقر إلى التماسک النظری، وأبرزت خللاً فی وجود إطار شامل لبیان مسار تطور أدوار الکلام ومدى تناسبها مع أنواع الشبهات. تکمن أهمیة هذا البحث فی تقدیم نموذج نظری متکامل یتیح الانتقال من المقاربات التفاعلیة إلى المقاربات الفاعلة والاستباقیة، ویساعد النظام الکلامی الإسلامی على أن یکون أکثر تأثیراً فی الحوارات المعاصرة بین الثقافات والأدیان. لقد اقتصرت الدراسات السابقة فی الغالب على جهود حالة ودفاعیة، وافتقرت إلى نموذج تحلیلی کلی للعلاقة المنتظمة بین أدوار الکلام وتطوره الوظیفی. منهج البحث وصفی - تحلیلی، قائم على جمع معلومات المکتبات، ویقترح إطاراً جدیداً من خلال ترکیب نقدی للمعطیات السابقة. النتیجة الرئیسة للبحث هی تقدیم إطار "تسلسل مراتب الأدوار الکلامیة فی مواجهة الشبهات"، الذی یصنف الأدوار الکلامیة فی أربعة مستویات تحلیلیة: 1. دفاعی - تفاعلی (حراسة المعتقد أمام الهجمات المباشرة)، 2. تبیینی - تفسیری (إزالة الغموض وسوء الفهم)، 3. إصلاحی - تجدیدی (نقد جذری للمنهجیات المعارضة والتجدید الداخلی للکلام)، 4. استباقی - حواری (تحصین فکری للمجتمع والحوار البناء مع العالم المعاصر). یحدد هذا الإطار معاییر تناسب کل مستوى مع مصدر الشبهات، ویرسم مسار تطور الکلام من التفاعلیة إلى الفاعلیة ثم إلى ما قبل الفاعلیة.

کلیدواژه‌ها العربیة

علم الکلام
الشبهات الاعتقادیة
تطور الأدوار الکلامیة
إطار نظری متکامل
تسلسل مراتب الأدوار الکلامیة
مواجهة الشبهات
الکلام الاستباقی
قرآن کریم.
1.    ابن‌بابویه، محمدبن‌على، اعتقادات الإمامیة، تحقیق عبدالسید عصام‏، چ1، قم: المؤتمر العالمی لألفیة شیخ مفید، 1371.
2.    ابن‌جوزى، ابوالفرج عبدالرحمن‌بن‌على، زاد المسیر فی علم التفسیر، تحقیق عبدالرزاق المهدی، چ1، بیروت: دار الکتاب العربی، 1422ق.
3.    ابن‌خلدون، مقدمه، بیروت: دارالقلم، 1400ق.
4.    ابن‌منظور، محمدبن‌مکرم، لسان‌‏العرب، چ3، بیروت: دار صادر، 1414ق.
5.    ادلبی، صلاح‌الدین‌بن‌احمد، منهج نقدالمتن عند علماءالحدیث النبوی، بیروت: دارالآفاق الجدیده، 1403ق.
6.    انیس، ابراهیم و دیگران، المعجم‌ الوسیط، تهران: الحورا، 1383.
7.    ایجی، عضدالدین، شرح‌المواقف، چ1، قم: منشورات الشریف الرضی، 1370.
8.    آذرنوش، آذرتاش، فرهنگ معاصر عربی‌ـ‌فارسی، تهران: نشر نی، چاپ اسلامیه، 1379.
9.    بارانی، محمدرضا، «کاربست روش پدیدارشناسی در مطالعات شیعی غربیان»، مطالعات تاریخی جهان اسلام، 1395، ش 7.
10. باربور، ایان، علم و دین، ترجمه بهاءالدین خرمشاهی، چ9، تهران: مرکز نشر دانشگاهی، 1394.
11.   بحرانى، کمال‌الدین‌بن‌میثم، قواعدالمرام فى علم‌الکلام، چ2، قم: مکتبة آیة‌اللّه العظمى المرعشى، 1406ق.
12. بدر، عبدالرزاق‌بن‌عبدالمحسن، القول السدید فی الرد على من أنکر تقسیم التوحید، چ3، المملکة العربیة السعودیة: دار ابن‌القیم، الدمام/ القاهره: دار ابن‌عفان، 1422ق.
13. برنجکار، رضا، روش‌شناسى علم کلام (اصول استنباط و دفاع در عقاید)، چ1، قم: مؤسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، 1391.
14. ابن‌فهد العید، عمربن سعود، شرح لامیة ابن‌تیمیه، بی‌تا http://www.islamweb.net
15. بهمنی، فرانک؛ بهمنی، سعید، «بازتقریر خاستگاه شبهه به‌مثابه مبنای معرفتی مواجهه و مقابله با آن»، شبهه‌پژوهی مطالعات قرآنی، 1401، ش 6.
16. پطروشفسکی، ایلیا پاولویچ، اسلام در ایران از هجرت تا پایان قرن نهم، ترجمه کریم کشاورز، چ7، تهران: انتشارات پیام، 1363.
17. توئیچل، پال، اکـنکار کـلیه جهان‌های اسرار، ترجمه هوشنگ‌ اهر‌پور، تهران: نگارستان کتاب، 1382.
18. جوادی آملی، عبدالله، تسنیم، قم: اسراء، 1389.
19. خسروپناه، عبدالحسین، مسائل جدید کلامی و فلسفه دین (1)، چ1، قم: جامعةالمصطفی العالمیة، 1388.
20. خرمشاهی، بهاء‌الدین، «بازتاب فرهنگ زمانه در قرآن کریم»، بینات (مؤسسه معارف اسلامی امام رضاj)، 1374، سال دوم، ش ۱.
21. راغب اصفهانی، حسین‌بن‌محمد، مفردات الفاظ‌القرآن، ترجمه سیدغلامرضا، خسروى حسینى، چ2، تهران: انتشارات مرتضوى، 1375.
22. سبحانی، جعفر، مدخل مسائل جدید در علم کلام، قم: مؤسسه امام صادقj،‌ 1375.
23. سبحانی، جعفر، مع الشیعة الإمامیة فی عقائدهم، قم: مؤسسة الإمام الصادقj، 1440ق.
24. سیدرضی، نهج‌البلاغه، محقق صبحی صالح، چ1، قم: هجرت، 1414ق.
25. شاکر‌نژاد، احمد، «رواج معنویت؛ روی‌گردانی از دین یا بازگشت به دین؟» اسلام و مطالعات اجتماعی، 1394، سال سوم، ش 1.
26. شهرستانی، محمدبن‌عبدالکریم، نهایة‌الإقدام فی علم‌الکلام، تحقیق آلفرد گیوم، چ1، قاهره: مکتبة الثقافة الدینیه، 1430ق.
27. صوفی، عبدالقادربن‌محمد عطا، المفید فی مهمات التوحید، چ1، [بی‌جا]، دارالاعلام، 1422ق.
28. طباطبایی، سیدمحمدحسین، شیعه در اسلام، قم: جامعه مدرسین، 1379.
29. طبیبی، علیرضا؛ طهماسبی، اصغر، «نقد و بررسی دیدگاه صلاح‌الدین الادلبی درباره خلافت امام علیj»، فصلنامه تحقیقات کلامی، 1396، ش 18.
30. طریحی، فخرالدین، مجمع‏البحرین، تهران: مکتبة‌المرتضویة، 1375.
31. طویان، عبدالعزیزبن‌صالح‌بن‌ابراهیم، جهودالشیخ محمدالأمین الشنقیطی فی تقریر عقیدة‌السلف، چ1، عربستان سعودی: مکتبة‌العبیکان، 1419ق.
32. علیزاده موسوی، سیدمهدی، سلفی‌گری و وهابیت، تبارشناسی، چ6، تهیه و تنظیم معاونت فرهنگی و تبلیغی دفتر تبلیغات حوزه علمیه قم، قم: آوای منجی، 1393.
33. غزالی، محمد، احیاء‌العلوم، تهران: شرکت انتشارات علمی فرهنگی، 1376.
34. غلامی، رضا، «نقش نهاد دین در ترویج معنویت»، خردورزی، ویژه نامه معنویت مدرن، 1401، ش ۱۲.
35. فعالی، محمدتقی، آفتاب و سایه‌ها، چ8، انتشارات عابد، 1389.
36. قاضی عبدالجبار، ابو‌الحسن، المنیة و الأمل، تحقیق سامی نشار و عصام‌الدین محمد، اسکندریه: دارالمطبوعات الجامعیه، 1972م.
37. قائمی، سیدرضا؛ سیدوکیلی، سیدهادی،«خوانشی انتقادی بر انگاره‌های شیعه‌شناسانه مونتگمری وات»، پژوهش‌نامه مذاهب اسلامی، 1393،‌ سال اول، ش 1.
38. قرطبى، محمدبن‌احمد، الجامع لأحکام القرآن، چ1، تهران: انتشارات ناصرخسرو، 1364.
39. قفاری، ناصر بن عبدالله، اصول مذهب الشیعة الامامیة الاثنی عشریة، بیجا، دارالرضا، 1415ق.
40. کرمر، جوئل ال، احیای فرهنگی در عهد آل بویه: انسان‌گرایی در عصر رنسانس اسلامی، ترجمه محمدسعید حنایی کاشانی، چ1، تهران: مرکز نشر دانشگاهی، 1375.
41. کریمی‌نیا، مرتضی، آرا و اندیشه‌های دکتر نصر حامد ابو زید، تهران: مشق امروز، 1380.
42. کوئیلو، پائولو،اعترافات یک سالک، تهران، نشر بهجت‌، 1379.
43. کیوپیت، دان، دریای ایمان، ترجمه حسن کامشاد، تهران: طرح نو، 1389.
44. گلدزیهر، ایگناس، درس‌هایی دربارۀ اسلام، ترجمه علینقی منزوی، چ2، انتشارات کمانگیر، 1357.
45. لاهیجی، عبدالرزاق (1401). شوارق الالهام، تهران، مکتبه الفارابی.
46. محمد زاده بنی طرفی مهدی، «نقد و پاسخگویی به شبهه افکنی دکتر قفاری در باب عصمت با تکیه بر نظریات متکلمان شیعه»، فصلنامه پژوهشهای اعتقادی‌–‌کلامی، 1397، ش30.
47. مصباح یزدی، مـحمدتقی، در جستجوی عرفان اسلامی، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیw، 1388.
48. مصطفی ملکیان، «معرفی کتاب راهی به راهی»، کتاب هفته، 1381، ش 105.
49. مطهری، مرتضی، مجموعه آثار شهید مطهری، چ7، تهران: صدرا، 1384.
50. معادیخواه، عبدالمجید، فرهنگ آفتاب، چاپ افست، نشر ذره، بی‌تا.
51. معین، محمد، فرهنگ فارسی، چ26، تهران: امیرکبیر، 1388.
52. مفید، محمدبن‌محمدبن‌النعمان، تصحیح إعتقادات الإمامیه، قم، المؤتمر العالمی لألفیة الشیخ المفید، 1371.
53. مفید، محمدبن‌محمدبن‌النعمان، اوائل المقالات فی المذاهب و المختارات، به اهتمام مهدی محقق، چ1، تهران: انتشارات مؤسسه مطالعات اسلامی.
54. مکدرموت، مارتین، اندیشه‌های کلامی شیخ مفید، ترجمه احمد آرام، تهران: دانشگاه تهران، مؤسسه انتشارات و چاپ، 1372.
55. هات، جان.اف، «خدا در علم جدید»، ترجمه بتول نجفی، نامه علم و دین، 1372، ش3.
56. هالم، هاینس، تشیع، ترجمه محمدتقی اکبری، چ1، قم: نشر ادیان، 1385.
57. هوسرل، ادموند، ایده پدیده‌شناسی، ترجمه ‌عبدالکریم رشیدیان، تهران: انتشارات وآمـوزش انقـلاب اسـلامی، 1372.
58. Gleave, Robert, “Ali b. Abi Talib”, Encyclopedia of Islam, 3Ed, B. Gudrun Kramer, Denis Martine, John Nawas and Everett Rawson: E. J. Brill, 2007-2011.
59. Goldziher, Ignaz, MOHAMMED AND ISLAM, First published, OXFORD: UNIVERSITY PRESS, 1917.
60. Newman, Andrew J., The Formative Period of Twelver Shi'ism, first published, Great Britain: Curzon press, 2000.
61. Watt, William Montgomery, Muhammad: Prophet and Statesman, Oxford: University Press, 1961.