مطالعات شبهه پژوهی

مطالعات شبهه پژوهی

روش‌شناسی کشف شبهه در الهیات تعزیت بر پایه الگوی تولمین

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
عضو هیئت علمی پزوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی
10.22034/ssr.2026.595158.1101
چکیده
الهیات تعزیت، به‌عنوان شاخه‌ای نوپدید از الهیات مضاف، به تبیین خداشناختی سوگواری و مواجهه با مصیبت می‌پردازد. این حوزه در دهه‌های اخیر با شبهات متنوع و گسترده‌ای در سطوح معرفتی، تاریخی، کلامی، روان‌شناختی و اجتماعی روبه‌رو شده که مشروعیت آیین‌های عزاداری، به‌ویژه سوگواری بر شهادت امام حسین (ع)، را به چالش کشیده‌اند. با وجود پژوهش‌های فزاینده در زمینۀ پاسخ‌گویی به این شبهات، مرحلۀ پیشینی و بنیادینِ تشخیص و کشف ماهیت شبهه از پرسش معرفتی و نقد علمی، همچنان کمتر به‌صورت روشمند و نظام‌مند مورد توجه قرار گرفته است. مسئلۀ محوری این پژوهش، تدوین معیارهای عینی و روشی عملیاتی برای تفکیک شبهات الهیات تعزیت از پرسش‌های علمی و نقدهای روش‌شناختی است. این پژوهش با روش توصیفی‑تحلیلی، ضمن بررسی ظرفیت‌های الگوی استدلال استفان تولمین در تحلیل ساختار استدلال‌ها، با تلفیق آن با مبانی بومی شبهه‌پژوهی اسلامی، چارچوبی چهارمرحله‌ای ارائه می‌دهد که شامل تبارشناسی زمینه‌های شکل‌گیری، بازسازی ساختار استدلال ، ارزیابی شاخص‌های تشخیص از طریق جدول تصمیم‌گیری، و گونه‌شناسی نهایی شبهات است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که تشخیص دقیق و به‌موقع شبهه، پیش از هرگونه پاسخ‌گویی، نقش تعیین‌کننده‌ای در انتخاب راهبرد و شیوۀ مناسب مواجهه دارد و از پاسخ‌های کلی و غیرهدفمند جلوگیری می‌کند. الگوی پیشنهادی با افزایش دقت تحلیلی در بررسی استدلال‌ها، تفکیک عینی و نظام‌مند شبهات از پرسش‌های معرفتی و نقدهای علمی را بر اساس معیارهای روشن امکان‌پذیر می‌سازد. این الگو کانون توجه را از پاسخ‌گویی صرف به کشف و تشخیص ماهیت شبهه معطوف می‌کند.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله العربیة

منهجیة استکشاف الشبهة فی لاهوت التعزیة وفق نموذج تولمین

نویسنده العربیة

محمد باقر البورامینی
من الأعضاء الأکادیمیین بمعهد أبحاث الثقافة والفکر الإسلامی
چکیده العربیة

یُعنى لاهوتُ التعزیة، بوصفه فرعاً من الإلهیات المُضافَة، بالتفسیر اللاهوتی لمراسم النوح وکیفیة مواجهة المصاب، وقد واجه هذا الفرع فی العقود الأخیرة شُبُهاتٍ متنوّعة على الأصعدة المعرفیة والتاریخیة والکلامیة والنفسیة، طعنت فی شرعیة طقوس العزاء، وخاصة النوح على استشهاد الإمام الحسین (علیه السلام)، ورغم البحوث الواسعة فی مجال الردّ على هذه الشبهات، فإن المرحلة الاستباقیة المتمثلة فی تمییز الشبهة وکشفها عن السؤال المعرفی والنقد العلمی، لم تحظَ بدراسة منهجیة کافیة، وتتمثل القضیة المحوریة لهذا البحث فی تقدیم معاییر ومنهجیة للتمییز بین شبهات حقل لاهوت التعزیة وبین الأسئلة المعرفیة والنقود العلمیة، ویعتمد هذا البحث على المنهج الوصفی التحلیلی، حیث یستقصی قدرة نموذج ستیفن تولمین الاستدلالی فی تحلیل الحجج، ومن خلال مزجه مع الأسس المحلیة لدراسة الشبهات فی الفکر الإسلامی، یقدّم إطاراً رباعیاً یتضمن: تبیّن جذور السیاقات المؤسِّسة (تبارُد السیاقات)، وإعادة بناء البنیة الاستدلالیة، وتقییم مؤشرات التمییز، والتصنیف النهائی (الأنماط النهائیة)، وتشیر النتائج إلى أن التمییز الصحیح للشبهة، قبل الخوض فی الردّ علیها، یلعب دوراً محوریاً فی اختیار الطریقة المناسبة للمواجهة، کما أن النموذج المقترح، بفضل ما یوفره من دقة متزایدة فی تحلیل الاستدلالات، یتیح فصلاً موضوعیاً بین الشبهات والأسئلة المعرفیة، وفق معاییر واضحة، ویعید هذا النموذج توجیه بوصلة الاهتمام من مجرد الإجابة إلى اکتشاف الشبهة وتمییزها، وله تطبیقات مفیدة فی دراسات لاهوت التعزیة، فضلاً عن الأنشطة التعلیمیة والتبلیغیة.

کلیدواژه‌ها العربیة

لاهوت التعزیة
الشبهة
المنهجیة
نموذج استفان تولمین
السؤال المعرفی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 16 مرداد 1405